VN als vredesbewaarder failliet

De VN hebben afgedaan als hoeders van de wereldvrede. De EU was grondig verdeeld in de Irak-crisis. De NAVO evenzeer....

Het jaar 2003 laat op gebied van internationale veiligheid een puinhoop achter. In Irak staat de toekomst van zowel de Arabische als de westerse wereld op spel. Maar het hele Midden-Oosten is een vat buskruit. Ook in Afghanistan staat nog heel wat te wachten. Verder Noord-Korea, China en Taiwan. Dichter bij huis op de Balkan, in de Kaukasus en in Centraal-Aziijn er tal van conflicten die soms tijdelijk ingekapseld zijn, maar niet zijn opgelost. Dan is er Afrika en als apotheose de baaierd aan internationaal terrorisme.

Nu waren er in vorige jaren ook problemen, maar er was tegelijk verwachting dat de internationale gemeenschap die wel in goede banen zou leiden. Het desastreuze van het jaar 2003 schuilt in het failliet van de internationale veiligheidsorganisaties. De grootste verliezers zijn de VN. In de aanloop van het Irak-conflict speelden ze geen rol. In de naweevan die oorlog lieten ze zich vernederend het land uitjagen door de Irakezen. De VN worden niet langer als onpartijdige vertegenwoordiger van de wereldgemeenschap gezien.

Grote conflicten kunnen de VN niet oplossen. De vijf permanente leden van de Veiligheidsraad met vetorecht hebben verschillende belangen, dat leidt telkenmale tot een patstelling. Het zal in de toekomst niet anders gaan.

De kans dat de VN het gezag terugwinnen is nihil. Tien jaar geleden begon men aan een hervorming, er is niets uitgekomen. Geen enkel land met vetorecht in de Veiligheidsraad geeft zijn machtspositie prijs. Van de VN als vredesbewaarder kunnen we niets meer verwachten. Het credo dat slechts een Veiligheidsraadresolutie een militair optreden legitimeert, is gedeerd.

Een ander slachtoffer van het afgelopen jaar is de EU. Nadat Europa grondig verdeeld was in de Irak-crisis, heeft de top in Brussel over een Europese grondwet opnieuw diepgaande verschillen blootgelegd. Wel werd in Brussel met fanfare een soort Europese veiligheidsstrategie aanvaard. 'De Europese Unie heeft een belangrijke stap gezet in de richting van geopolitieke volwassenheid', zo schrijven de Clingendael-onderzoekers Frans Osinga en Peter van Ham daarover in NRC Handelsblad (17 december). Onzin, het vrijblijvende document zal niet van het papier loskomen, een gemeenschappelijk buitenlands- en veiligheidsbeleid is een utopie en militaire macht heeft de Unie ook niet. Alleen met behulp van de NAVO kunnen wat kleinere politionele operaties onder EU-vlag worden uitgevoerd.

Europese leiders beroemen zich er op dat Europa goed is in soft power, politieke en economische macht. Libius als recept? 'Die kwestie is Europees opgelost', schrijft R. de Wijk van Clingendael in NRC Handelsblad van 29 december. 'Economische sancties en diplomatie met militaire druk, zo kan het dus ook'. Ja soms, maar het is geen Haarlemmerolie en vereist politieke eenheid en militaire macht; aan beide ontbreekt het in Europa. Het argument van soft power is een alibi voor de onwil om de inspanning te leveren voor een serieuze krijgsmacht. Europa kan als het er op aankomt zichzelf geen veiligheid geven, laat staan anderen.

Voor Karel Koster is dat geen bezwaar, hij bepleit (Forum, 4 januari) een beleid van 'niets doen': volken moeten zichzelf bevrijden van hun tirannen. Hooguit wat politieke en economische druk en steun aan binnenlandse oppositie. Nog afgezien dat ook zo'n beleid politieke eenheid vraagt, men laat een dictator die zijn omgeving bedreigt en een gevaar is voor het westen zijn gang toch niet gaan?

Ook de NAVO is door de mand gevallen. De aanloop tot de Irak-oorlog werd gekenmerkt door ruzie, het bondgenootschap speelde geen rol, evenmin in de nasleep. Tussen de leden-landen is niet alleen over Irak verdeeldheid, maar over praktisch alle belangrijke mondiale veiligheidsproblemen. In de belangrijke opbouwfase in Afghanistan heeft de NAVO uiteindelijk wel een, meer politionele, rol aanvaard, maar dat vergde anderhalf jaar duwen en trekken. Het is uitgesloten dat de taak van de coalitiestrijdkrachten in Irak wordt overgenomen. Het is ondenkbaar dat de NAVO bij het handhaven van de internationale rechtsorde een vastberaden mondiale rol gaat spelen. De recent als redder opgerichte NATO Response Force verandert daar niets aan.

Terwijl de chaos in de wereld toeneemt is er dus geen enkel internationaal orgaan dat de wereld beheersbaar kan houden. Wat overblijft als enige politieke en militaire macht in de wereld zijn de VS. Op die 270 miljoen Amerikanen rust de taak de wereld een beetje in goede banen te leiden. Het is geen ideale situatie, maar wel een realiteit, die door veel commentatoren gemakshalve over het hoofd wordt gezien.

De 450 miljoen Europeanen bleken niet in staat tot grote dingen. Macht roept per definitie weerstand op. Er is het afgelopen jaar een diepe tegenstelling ontstaan tussen met name de Europese kernlanden, Duitsland en Frankrijk, en Amerika. Arie Elshout doet (Forum, 30 december) verslag van het denken van de Amerikaanse veiligheidselite over Europa. Er is geen positief woord te ontdekken. Het is een fatale ontwikkeling; als Amerika de interesse voor Europa verliest, is het met de veiligheid hier gedaan.

Als gevolg van het falen van de internationale organen, zien we een renationalisatie op veiligheidsgebied. Landen, ook de nieuw NAVO- en EU-leden, varen steeds meer hun eigen koers en houden opties open. Engeland en, minder uitgespoken, Nederland volgen een lijn waarbij ze, zonder de aansluiting met Europa te willen verliezen, communiceren met en steun geven aan degene die de last van de macht en de zorg voor veiligheid in de wereld en in Europa draagt. Voor Nederland betekent dit dat haar militairen in Irak, Afghanistan, Bosnin straks in andere brandhaarden aanwezig moeten zijn.

Wat ons nog te wachten staat is onzeker, maar de tekenen zijn omineus. Chaos en instabiliteit werken als een olievlek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.