Vluchtelingenkinderen: niemand weet meer waar ze zijn

Verdwenen in de krochten van Europa

Duizenden Afrikaanse minderjarigen die naar Europa zijn gevlucht, raken uit het zicht. Velen van hen wacht de prostitutie of andere vormen van uitbuiting.

Hiyab (15). Uit Eritrea in Catania op Sicilië. Eritrese jongeren zijn geregistreerd en worden als vermist opgegeven als ze ontsnappen uit het opvangcentrum Beeld Cigdem Yuksel

Een paar Eritrese jongens zitten op een uitgerolde kunstgrasmat met wankele tafeltjes, het geïmproviseerde terras van het Afrikaanse restaurantje Tropic in Catania. 'Ze komen hier omdat ze eindelijk injera van echt Teff-meel kunnen krijgen,' grapt eigenaar Abdul. Maar de jongens, die een paar dagen geleden zijn aangekomen, hebben helemaal geen geld om de Eritrese pannekoeken te kopen. Ze zoeken contact met mensensmokkelaars; eveneens Eritrese migranten, die wat ouder zijn en de hele middag op het terras biertjes drinken. Samson (16), Isaac (17) en diens neef Robin (17) zijn ontsnapt uit het opvangcentrum buiten de stad. 'We gingen zogenaamd sigaretten halen', grinnikt Isaac in gebrekkig Engels. Om zijn arm bungelt het plastic bandje met zijn nummer dat werd uitgedeeld toen hij in Italië aankwam.

Van dit soort kinderen en jongeren zwerven er velen rond in Zuid-Italië. Een groot deel van de vluchtelingen is minderjarig en hun aantal is groeiende volgens hulporganisaties. Zij maken zich zorgen over hun lot, ook omdat de jongeren vaak zonder meerderjarige familieleden of kennissen reizen. In januari sloeg Europolchef Brian Donald al alarm omdat zo'n tienduizend kinderen vermist zouden zijn. Hij vreesde dat zij doelwit kunnen zijn van criminele organisaties, die hen ook seksueel, zouden uitbuiten. 'We weten gewoon niet wie ze zijn, wat ze doen en met wie ze zijn', aldus Donald.

De drie Eritrese jongens in Catania zaten op een van de vier boten die eind mei voor de Italiaanse kust schipbreuk leden. Zeker 1.200 mensen verdronken, onder wie veel kinderen, want de meerderheid van de vluchtelingen was minderjarig. 'We zwommen tot een helikopter kwam', zegt Isaac. 'Die takelde ons uit het water en zette ons op een grotere boot.'

Met gebaren en tekeningen op een notitieblokje verduidelijkt hij zijn verhaal. Ze proberen nu via de mensensmokkelaars naar Rome te reizen. 'Om 19.30 uur nemen we de bus.' Enkele uren later staan ze inderdaad bij de bushalte. Samson draagt roze teenslippers en heeft een gouden ringetje om zijn vinger. 'Van mijn oma gekregen toen ik wegging.' Hij heeft alleen een rode tas met daarin de belangrijkste spullen. Robin bibbert in de frisse avondwind. Behalve een plastic zak met eten neemt hij niks mee. Het vale T-shirt en de te wijde broek slobberen om zijn lijf; hij lijkt eerder een kind van 12 dan een tiener.

Robin (17). Uit Eritrea in Catania op Sicilië. Eritrese jongeren zijn geregistreerd en worden als vermist opgegeven als ze ontsnappen uit het opvangcentrum. Beeld Cigdem Yuksel

Geen gevangenis

Volgens een hulpverlener van het Italiaanse Rode Kruis zijn de dag ervoor alleen al zo'n driehonderd kinderen uit een opvangcentrum ontsnapt. 'De politie zag ze de hekken over klimmen, maar deed niets. Het is geen gevangenis. Beter kwijt dan rijk, er is toch geen plek voor al die kinderen.'

De volgende ochtend hangen vier meisjes van 14 en 15 jaar, met de armen in elkaar gehaakt, rond de fontein naast het treinstation van Catania. Als een van hen in mijn mobieltje een foto ziet van haar broer Samson, begint ze spontaan te roepen. Ze is dolblij als ze hoort dat hij veilig is. De boot waarmee zij aankwam trok een andere boot met kapotte motor voort, op die boot zat Samson. De kapitein sneed het touw echter door. Dat schoot los, waarbij volgens de meisjes een vriendin letterlijk onthoofd werd. De andere boot kapseisde en zonk. Ze verloor haar broer uit het oog en wist niet of hij nog in leven was. Gelukzalig geeft ze kussen op de foto in mijn telefoon.

Almaz (15). Uit Eritrea in Catania op Sicilië. Eritrese jongeren zijn geregistreerd en worden als vermist opgegeven als ze ontsnappen uit het opvangcentrum. Beeld Cigdem Yuksel

92 procent

Volgens Unicef maakten in de eerste vijf maanden van dit jaar 7.567 kinderen de oversteek van Libië naar Italië. Van die groep was 92 procent alleen op reis, zonder begeleiding van een volwassene.

De meisjes zijn weggelopen nadat er ernstige gevechten waren uitgebroken tussen Eritrese en Nigeriaanse jongens in het opvangcentrum. Ze zijn van plan om diezelfde dag nog af te reizen naar een oom van een van hen, die in Ancona woont. De rest van de middag proberen de meisjes familieleden te bereiken en lakken ze hun nagels met het potje nagellak dat in mijn rugtas zit. Maar niet de nagels van de rechterhand, 'want die hand gebruik je om te eten', leggen ze uit.

Aan het einde van de dag proberen de meisjes zich in een vies stations-toilet enigszins te fatsoeneren - ze doen hun haar in traditionele knotjes, poetsen hun tanden zonder tandpasta - voordat ze de bus naar Ancona nemen. De buschauffeur sputtert aanvankelijk wat tegen, omdat ze minderjarig zijn en geen begeleiding hebben. 'Wie neemt de verantwoordelijkheid voor die kinderen?', vraagt hij zich af. Een andere buschauffeur kijkt er niet van op. 'Op sommige dagen zijn er wel honderd jongeren rond het busstation die op bussen naar Rome of Milaan wachten.'

Mousi (14). Uit Eritrea in Catania op Sicilië. Eritrese jongeren zijn geregistreerd en worden als vermist opgegeven als ze ontsnappen uit het opvangcentrum. Beeld Cigdem Yuksel

Officieel vermist

Van veel van die jongeren weten de autoriteiten niet waar ze zijn. Ze zwerven ook zonder begeleiding rond, maar dat betekent niet dat iedereen ze uit het oog is verloren. Volgens Giovanna di Benedetto van hulporganisatie Save The Children gaan met name de jongeren uit de Hoorn van Afrika - Sudan, Somalië en Eritrea - er vrij snel na aankomst op Sicilië vandoor. 'Ze hebben altijd wel familie ergens in Europa, dus ze wachten niet in opvangcentra op een verblijfsvergunning. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld de Gambianen, die vaak op goed geluk naar Italië komen. Zij blijven hier.' Maar die Eritrese jongeren zijn, net als alle andere kinderen bij aankomst, al wel geregistreerd. 'Dus worden ze officieel als vermist opgegeven als ze ontsnappen.'

Andere kinderen en jongeren zijn veel kwetsbaarder. Openbaar aanklagers en hulpverleners op Sicilië delen de angst van Europol dat kinderen slachtoffer worden van seksuele uitbuiting en slavernij of gedwongen worden tot de verkoop van organen. Lina Trovato, plaatsvervangend procureur-generaal bij het OM in Catania, maakt zich vooral zorgen over jonge kinderen en jongeren uit bepaalde gebieden. 'Een kind van 10 zal niet zo snel in zijn eentje de gemeenschap verlaten en doorreizen. We gaan ervan uit dat er dan iets anders speelt. Ook als meisjes uit sub-Sahara landen verdwijnen, gaan er alarmbellen rinkelen.'

David (15). Uit Eritrea in Catania op Sicilië. Eritrese jongeren zijn geregistreerd en worden als vermist opgegeven als ze ontsnappen uit het opvangcentrum. Beeld Cigdem Yuksel

Het is tegen middernacht op een doordeweekse avond. In de wijk San Berillo in Catania trapt de Nigeriaanse Tobia baldadig haar hoge plateauzolen uit. Ze loopt op haar sokken naar een geparkeerde auto, trekt een tas eronder vandaan en doet fluorescerende roze sandalen aan. Ze komt net terug van een klant, met wie ze achter het muurtje verderop is gedoken. Later komen ook Angela en Jessica bij haar staan. Ze geven zichzelf allemaal uit voor 22- en 23-jarige vrouwen, maar een blik op het slungelige lijfje en de grote, bange ogen van Jessica maakt dit totaal ongeloofwaardig. Ook de altijd lachende Tobia, enigszins naïef en een tikkeltje puberaal, is misschien net 18.

Een paar mannen rijden langs en proberen af te dingen op een 'scopata', een beurt. '5 euro! Oké, 8 euro dan?', proberen ze. De gefrustreerde, verdrietige Angela is zwaar en kleurrijk opgemaakt, waardoor ze doet denken aan een trieste clown. 'Een vriendin raadde me aan om in Italië te gaan werken. Geen idee dat ik dit zou doen. Dit is geen werk.' Ze zijn hier sinds vier maanden, Tobia al iets langer. Als de fotografe vraagt of ze foto's mag maken, weigert Angela. 'Ik wil niet zo op de foto, ik schaam me.' Ook Tobia wil het absoluut niet. 'Van mijn auntie mag het niet.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Bilen (15). Uit Eritrea in Catania op Sicilië. Eritrese jongeren zijn geregistreerd en worden als vermist opgegeven als ze ontsnappen uit het opvangcentrum. Beeld Cigdem Yuksel
Samson (16). Uit Eritrea in Catania op Sicilië. Eritrese jongeren zijn geregistreerd en worden als vermist opgegeven als ze ontsnappen uit het opvangcentrum. Beeld Cigdem Yuksel

Prostitutie

Zo'n 90 procent van de Nigeriaanse meisjes die naar Italië komen belandt in de prostitutie. Ze verdwijnen vrijwel direct na aankomst in de illegaliteit. De veelal minderjarige meisjes worden opgevangen door een zogenoemde auntie, ook wel de madame genoemd, die hun vertelt dat ze de dure overtocht moeten terugbetalen door op straat te werken. De christelijke meisjes, bijna allemaal afkomstig uit de Zuid-Nigeriaanse stad Benin, hebben voor hun vertrek een voodoo-ritueel moeten ondergaan. Als ze niet gehoorzamen en een schuld van tienduizenden euro's niet aflossen, zou er iets ernstigs gebeuren met hun ouders of henzelf.

Volgens substituut-procureur-generaal Lina Trovato, die een aantal succesvolle onderzoeken naar uitbuiting van Nigeriaanse meisjes heeft geleid, worden sommige meisjes voor vertrek uit Nigeria al ingelicht over wat hun te wachten staat. 'Maar de meesten denken dat ze als kapper of nanny zullen werken. Via kennissen in Nigeria worden de meisjes geronseld voor de madame, die al in Italië zit en zelf ooit begon als prostituee op straat. Ze is een schakel in de grotere keten en draagt op haar beurt weer af aan de grote bazen, die in heel Europa zitten.' Zo eindigen de minderjarige meisjes ook in België, Duitsland, Frankrijk en Nederland. Niet zelden wordt de uitbuiting van deze jonge prostituees gelinkt aan de Nigeriaanse maffia, die vooral in de wijk Ballarò in Palermo in opkomst is.

In Palermo is momenteel een groot proces bezig tegen een vermeend kopstuk van de Nigeriaanse maffia, die betrokken zou zijn bij grootschalige prostitutie van Nigeriaanse meisjes op Sicilië. 'Maar bijna altijd spreken we over enkele gevallen, waarbij we slechts incidenten kunnen onderzoeken', aldus openbaar aanklager Amalia Settineri in Palermo.

Kinderslavernij

Het zelfde probleem speelt bij kinderslavernij. Er zijn sterke vermoedens dat criminele organisaties erbij betrokken zijn, maar de autoriteiten krijgen hun vinger er niet helemaal achter. Probleem is dat er betrekkelijk weinig aangiften worden gedaan en veel jongeren niet willen praten. Dat kinderen risico's lopen om uitgebuit te worden, lijkt zeker. 'Maar of er daadwerkelijk een fenomeen bestaat van criminele organisaties die kinderen ontvoeren om ze te laten te werken, kunnen we niet vaststellen.

Wel bekend is dat veel kinderen uit Egypte komen. Het is volgens cijfers van de vluchtelingenorganisatie IOM de groep die de grootste stijging laat zien. 'Egyptische kinderen lopen een groot risico om uitgebuit te worden', aldus Giovanna di Benedetto van Save The Children. 'Ze zijn vaak nog jong en worden door hun families naar Europa gestuurd om te werken. Ouders steken zich in de schulden voor de reis, dus de Egyptische kinderen voelen zich gedwongen direct werk te zoeken.'

In noordelijke steden als Rome, Turijn en Milaan is de uitbuiting van Egyptische jongeren een bekend fenomeen. 'Er werken veel kinderen zwart op grote markten', zegt De Benedetto. 'Het beetje geld dat ze verdienen gaat direct naar de familie in Egypte.' De kinderen sjouwen van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat zware fruitkisten voor nog geen 20 euro per dag. Met name rondom de grootste fruitmarkt van Europa in Guidonia, vlak bij Rome, heeft de lokale politie al een aantal keer jonge Egyptische 'slaven' ontdekt. Ze werken vaak voor eveneens Egyptische uitbaters of verkopers, die soms zelf nog maar net meerderjarig zijn. Enkele keren is er voor de tocht naar Italië al een akkoord gesloten met de familie van de jonge vluchtelingen. Andere keren ronselen zogenoemde caporali, tussenhandelaren, kinderen in opvangcentra. De lokale politie in Rome vermoedt dat er ook criminele organisaties bij betrokken zijn, maar hard bewijs ontbreekt vooralsnog.

Door de telefoon klinkt advocate Serena Gramaglia van slag. Ze is de wettelijk voogd van een 11-jarige jongen die twee jaar geleden vanuit Egypte naar Italië is gevlucht. Maar Machmoud is verdwenen. 'Normaal ontsnappen kinderen vrij snel na aankomst in een opvangcentrum. Machmoud is al twee jaar in Italië; hij spreekt Italiaans, heeft vriendjes op school en in de gemeenschap en een sterke band met zijn begeleiders.' Het opvallendste vindt Gramaglia dat hij zijn spullen in Agrigento heeft achtergelaten, een teken dat hij plotseling is verdwenen en in handen gevallen kan zijn van een criminele organisatie.

Als we haar een paar weken later opnieuw spreken, klinkt Gramaglia echt in paniek. Er is nog steeds geen spoor van Machmoud. Ze heeft aangifte gedaan bij de politie, 'maar ik verwacht dat daar voorlopig niets uitkomt.'

In samenwerking met Free Press Unlimited

Fiyori (15). Uit Eritrea in Catania op Sicilië. Eritrese jongeren zijn geregistreerd en worden als vermist opgegeven als ze ontsnappen uit het opvangcentrum Beeld Cigdem Yuksel
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.