Vluchtelingenarts Bartolo: 'Ik had het idee in Dante's hel te zijn beland'

Als arts op Lampedusa maakte Pietro Bartolo de schrijnendste situaties mee met de talloze migranten. Hij schreef er een rauw boek over, maar is de hoop niet kwijt.

Pietro Bartolo: 'Als mens vind ik het belangrijk dat het allereerste contact, als ze aan land komen, goed is.' Beeld Valentina Vos
Pietro Bartolo: 'Als mens vind ik het belangrijk dat het allereerste contact, als ze aan land komen, goed is.'Beeld Valentina Vos

Vluchtelingenarts Pietro Bartolo (61) is niet het type dat eerst even informeert of je tegen een beetje bloed en mensenvlees kan. Hij scrollt door de foto's op zijn telefoon en stopt bij een naakte vrouw met brandwonden over haar hele lichaam, van top tot teen zijn stukken donkere huid felrood gekleurd. 'Kijk', zegt hij, 'de vrouwen zijn degenen die onderweg naar Europa het meest te verduren hebben.'

De mannen zitten meestal op de rand van de gammele rubberboten, legt hij uit, de vrouwen nemen plaats op de bodem, met hun kinderen op schoot. De bootjes varen op benzine, die wordt meegenomen in jerrycans. Onderweg vullen de mensensmokkelaars de tanks bij. De benzine die uit de jerrycans lekt, mengt zich met zout zeewater, een mix die bijtende wonden veroorzaakt. Vroeger hoefde Bartolo nooit dit soort wonden behandelen, maar sinds de start van de Europese missie op de Middellandse Zee komt hij ze steeds vaker tegen.

Ongeveer 25 jaar geleden keerde hij terug naar zijn geboorteplaats Lampedusa, om er in een kleine polikliniek de dokter te worden van de eilandbewoners - tegenwoordig zo'n zesduizend mensen. Hun dokter is hij nog steeds, maar Bartolo is ook degene die naar de kade wordt geroepen wanneer er weer een boot met migranten is gestrand.

Menselijk contact

'Niet in de eerste plaats als arts - ik krijg er niet voor betaald - maar als mens vind ik het belangrijk dat het allereerste contact, als ze aan land komen, goed is. Dat is contact van mens tot mens, dat van arts tot patiënt komt daarna. Even langs de wang strijken, een hand op iemands schouder, een kop thee, daar begint het mee.'

Vorige maand was Bartolo even in Nederland voor de lancering van zijn vertaalde boek Tranen en troost, over zijn ervaringen als arts op het eiland dat maar 20 vierkante kilometer groot is. De avond voor hij via Sicilië en Rome naar Amsterdam vloog, waren er weer bootjes aangekomen, vertelt hij, veel Syriërs en kinderen. Tot zeker drie uur 's nachts was hij in touw geweest. In zijn Amsterdamse hotel kan hij even bijslapen. 'Maar als ik eerlijk ben, heb ik toch het gevoel dat ik eigenlijk daar moet zijn. En ook als ik hier ben, sta ik de hele tijd in contact met Lampedusa.' Terwijl hij het zegt, gaat zijn telefoon. 'Pronto!'

Documentaire

Het is iemand van de Rai, de publieke omroep van Italië. Toevallig, omdat Bartolo Tranen en troost schreef met Rai-journalist Lidia Tilotta, die is meegekomen naar Amsterdam. Er zit ook een tolk bij het gesprek; het Engels van Bartolo is slecht.

Tot voor kort had hij geen vertaler bij zich wanneer hij aan boord ging en een eerste medische check deed. 'Onze taal is die van het gebaar en van de blik. Daarmee kun je een hoop duidelijk maken, dus we begrijpen elkaar wel. Bovendien spreken veel migranten geen Engels, maar Frans. Onder hen zijn veel moslima's. Zij zijn wat gereserveerder tegenover mannen, maar ze hebben zo veel meegemaakt dat ze er meestal gelaten onder zijn.'

Sinds het succes van de documentaire Fuocoammare, een poëtisch portret over Lampedusa en het ingrijpen van de vluchtelingencrisis op het eilandleven, wordt Bartolo bijgestaan door zogenoemde 'cultureel bemiddelaars'. De film van de Italiaans-Amerikaanse regisseur Gianfranco Rosi kreeg een Oscarnominatie en won in februari vorig jaar de Gouden Beer op het filmfestival in Berlijn.

In de documentaire is te zien hoe Bartolo zich het lot van de mensen die dood of levend op Lampedusa aankomen persoonlijk aantrekt. Hij gaf er talloze interviews over aan televisieprogramma's en kranten, maar hoopte dat het met Fuocoammare zou lukken om via de bioscoop een ondubbelzinnige, minder vluchtige boodschap over te brengen; een beklijvend beeld dat, zo schrijft hij in het boek, 'inspeelt op het bewustzijn van de mensen en hun geweten wakker schudt'.

Dolgelukkig was hij met de aandacht voor de film, wereldwijd veelbesproken, maar hij schrijft ook dat de vreugde van korte duur was. 'Want ook al hebben we vanaf dat moment onze boodschap overal uitgedragen, toch hebben degenen die er daadwerkelijk gehoor aan hadden moeten geven, dat niet gedaan. Wat volgde was de ene na de andere dichte deur, blokkade en dikke, torenhoge muur. Gesloten grenzen, vergrendelde hoofden en harten.'

Dante's hel

En dus: Tranen en troost, waarin hij zijn ervaringen even rauw opdient als hij ze tot dusver opdeed, met alle expliciete, lugubere details van dien. Bijvoorbeeld over de keer dat hij het pikdonkere ruim van een schip binnenging en hij dacht dat hij op kussens liep, om er even later achter te komen dat het doden waren. 'De wanden van het laadruim waren bekrast en dropen van het bloed. En die arme jongeren hadden geen nagels meer aan hun vingers. Ik had het idee in Dante's hel te zijn beland. Ik ging ogenblikkelijk naar buiten en moest overgeven.'

Precies zo onomwonden vertelt hij erover op scholen en universiteiten, zegt Bartolo. 'Ik geloof dat je bij de wortels moet beginnen, dus bij de kinderen en de jongeren. De oudere garde gaat de wereld niet meer veranderen. Misschien dat politici niet zo van mijn verhaal onder de indruk zijn, maar deze jonge mensen wel.'

Toch is het ook een politiek boek geworden, zegt Bartolo. 'Achter dit verhaal zit een enorme business, en waar een enorme business is, is het moeilijk om te infiltreren. Het eerste dat we op een menswaardige manier moeten oplossen, zijn al die doden in de Middellandse Zee. Met de dood van deze mensen ontkennen wij eigenlijk het recht van de mens om te leven.

Er worden veel misverstanden over migranten verspreid, ook dat is een probleem. Het gebeurt niet omdat mensen slecht zijn. Mensen zijn niet slecht, maar vaak wel slecht geïnformeerd. Ze denken bijvoorbeeld dat er sprake is van een 'invasie' omdat de media dat woord gebruikt, of ze denken dat vluchtelingen besmettelijke ziekten meebrengen.'

'Invasie' van vluchtelingen

Op Lampedusa zelf merkt hij weinig van antimigrantensympathieën. 'Maar van dat mediawoord 'invasie' hebben wij veel last gehad. Het eiland werd afgeschilderd alsof het overspoeld werd door vluchtelingen, waardoor een paar jaar geleden het aantal toeristen enorm daalde. Zoiets is een absolute ramp voor een eiland dat van toerisme leeft.

Toen de film en later het boek uitkwamen, is het ten goede gekeerd. Mensen zien nu in hoe wonderlijk het is wat er op ons eiland gebeurd, de solidariteit, de humane ontvangst door bewoners. Lampedusa wordt bijna gezien als een soort attractie; mensen komen kijken hoe het óók kan.'

Is er ondanks de uitzichtloze ellende die hij meemaakt ook ruimte voor troost, zoals de boektitel suggereert?

Hij gaat op het puntje van zijn stoel zitten en begint te vertellen over een meisje van 9 dat in haar eentje aankwam op Lampedusa, 'verkracht door alles en iedereen'. Haar moeder woonde al jaren in Europa, het meisje was in Nigeria opgevoed door haar inmiddels overleden oma. Nu was ze dus op Lampedusa, alleen. 'Toen ik haar vroeg waar haar moeder was, antwoordde ze: 'In Europa.' Ik zei: 'Maar Europa is geen dorpje, het is een continent.'

De moeder was beland in handen van mensenhandelaren, achterhaalde hij. Ze zond geen geld meer naar Nigeria. Bartolo wist haar te traceren. 'Ik heb vijf maanden lang hemel en aarde bewogen - daar kan ik twee boeken over schrijven - om via allerlei instanties een speciaal decreet te bemachtigen dat nodig was om het kind met de moeder te herenigen. Op 7 juni kreeg ik dat grote cadeau: ik mocht haar hoogstpersoonlijk naar Lyon brengen, naar haar moeder. 'Ik hou van jou, papa', zei ze toen ik haar daar achterliet. 'Dát is troost.'

Pietro Bartolo en Lidia Tilotta, Tranen en troost, Overamstel Uitgevers, euro 17,50.

De oorspronkelijke titel van Tranen en troost is Lacrime di sale - Tranen van zout, een verwijzing naar het zeewater dat in de zon opdroogt tot een wit laagje op het gezicht. Pietro Bartolo zag het als kind al bij zijn vader, die visser was. 'Datzelfde zoutmasker zie ik voortdurend terug op de zwarte gezichten van de radeloze mensen die dagenlang op zee hebben rondgedobberd, overgeleverd aan de golven. En elke keer als ik die maskers zie, denk ik aan mijn vader. Kinderen van dezelfde zee.'

Lees meer over vluchtelingen op de Middellandse Zee:

Voor de Libische kust zijn veel particuliere reddingsschepen actief. Ze vissen duizenden migranten uit zee. Maar helpen ze de smokkelaars hier niet mee? Lees hier het artikel.

De EU-landen vinden dat vluchtelingenorganisaties met hun reddingsboten in de Middellandse Zee een illegale veerdienst voor economische migranten naar Europa in stand houden. De Europese ministers van Justitie bespraken een gedragscode die organisaties verbiedt nog langer in Libische wateren te varen en hun gps-systemen uit te zetten. Lees hier het artikel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden