Interview

Vluchtelingen in Europa op onconventionele wijze belicht

In Those Who Feel the Fire Burning legt het Nederlandse documentaire-talent Morgan Knibbe (25) de uitzichtloze situatie van vluchtelingen in Europa vast.

Morgan Knibbe, de jonge documentairemaker. Beeld Ivo van der Bent

Met een aantal vluchtelingen die in Those Who Feel the Fire Burning voor zijn camera verschijnen, heeft Morgan Knibbe (25) nog steeds contact. 'Wat heb ik eraan om snel een quoteje te halen en dan, hup, ervandoor?' Vragende ogen, aan een tafeltje in het Amsterdamse Volkshotel. 'Eigenlijk kan dat niet, natuurlijk. Op een gegeven moment moet je het afsluiten. Ik begrijp wel dat die journalisten zo'n harde houding hebben gekregen. Maar dat is het wrange: ik kan het niet helemaal afsluiten.'

Een voorbeeld. In Knibbes documentaire - een fraai, magisch-realistisch portret van illegale vluchtelingen aan de rafelranden van Zuid-Europa, gefilmd alsof we meekijken door de ogen van de geest van een verdronken immigrant - is op een gegeven moment een man te zien die straatafval verzamelt in een buggy. 'We waren al klaar met filmen toen hij belde vanuit Griekenland: hij had een uitzettingsbevel gekregen. Als ik niet binnen een maand het land uit ben, zei hij, moet ik de gevangenis in. Of hij de waarheid sprak is niet zeker, maar het laatste wat ik wil, is dat die man in de gevangenis terechtkomt, dacht ik. Voor de 800 euro die hij nodig had, werd ik gesteund door vrienden en werkte ik graag een extra maand in een restaurant.'

Met twintig Malinezen zou de man van Griekenland naar België worden gesmokkeld. Tijdens de tocht, ergens in een bos aan de rand van Albanië, werden ze gedropt om te voet verder te reizen. Daar zijn ze omsingeld door mannen met bivakmutsen: ze namen al het geld mee, schoten twee mensen dood en lieten de anderen achter. 'Nu zit-ie weer in Athene', zegt Knibbe. 'Hij vraagt weer geld, maar wat moet ik doen?'

Gedeelde ambitie

Nog voor hij werd toegelaten tot de Filmacademie, waar hij in 2012 afstudeerde met de documentaire A Twist in the Fabric of Space (waarover intern een bescheiden relletje ontstond toen hij voor het budget pornoacteurs huurde), wilde Morgan Knibbe (Amsterdam, 1989) 'diepgang geven aan journalistieke verhalen'. In het eerste jaar ontmoette hij Sam de Jong, die zijn ambitie deelde.

'Sam was op zijn motor door Griekenland getrokken en wist van een enorm illegaal vluchtelingenkamp in een olijfboomgaard in de havenstad Patras. Laten we daar naartoe gaan om te filmen, zei hij, volgens mij krijgt dat in de media niet de aandacht die het verdient. We zijn er ongeveer tweeënhalve week geweest, tijdens onze kerstvakantie. Het was ongekend heftig. Extreme armoede op zo'n grote schaal, ín Europa, had ik nog nooit gezien.'

Daar ontstond het idee voor Those Who Feel the Fire Burning, zijn langspeeldebuut dat aanstaande zaterdag, in de belangrijkste competitie van het IDFA, in wereldpremière gaat. Aan de basis ervan lag de vraag hoe een film zonder hoofdpersonage en zonder klassieke structuur, kan vertellen over verschillende mensen. 'Ik wilde een film maken met universele waarden, een verhaal dat een ander beeld laat zien dan wat je normaal gesproken via het nieuws krijgt voorgeschoteld. Tegelijk had ik vliegende beelden in mijn hoofd, van plek naar plek. Ik liet mij inspireren door Der Himmel über Berlin, de filmstijl van Gaspar Noé, Soy Cuba, de films van Leonard Retel Helmrich - die zijn allemaal heel vrij in hun cameravoering.'

Een vluchtelingenkamp in de Griekse havenstad Patras. Beeld afp

Je vertelt je verhaal vanuit het perspectief van een geest. Hoe ontstond dat idee?

'Bijna alle vluchtelingen die ik sprak, vertelden uit zichzelf - ik hoefde er niet eens naar te vragen - dat ze het gevoel hadden vast te zitten tussen hemel en hel. Zoiets als het vagevuur, al bestaat dat niet in de islam. 'Barzakh' noemen ze het, de plek waar de zielen wachten op de dag des oordeels. Als je een goed leven hebt geleid, krijg je privileges en mag je bijvoorbeeld je nabestaanden observeren.'

Je camera dobbert als het ware langs de vluchtelingen, je wekt de suggestie van langgerekte, vloeiende opnamen. Wilde je bewust breken met documentaire-conventies?

'Ik denk in de eerste plaats dat dit verhaal op deze manier het sterkst kan worden verteld. Maar ik heb wel het idee dat veel documentaires onvoldoende filmisch zijn. Er wordt veel gebruikgemaakt van conventies en middelen waarvan men weet dat het werkt. Met mijn team werkte ik juist aan een sterk audiovisueel concept. Wat dat betreft is experimenteren interessant, omdat je normen en waarden doorbreekt die heersen onder het publiek.'

Wordt er onder documentairemakers te weinig geëxperimenteerd?

'Moeilijk om daar iets over te zeggen. Sinds kort bestaat de LEF-regeling van het Mediafonds, waarmee je voor maximaal 10.000 euro iets kunt maken zonder dat je echte restricties krijgt opgelegd. Het lijkt mij een goede zaak, maar ergens heeft het ook iets decadents. Er zijn zo veel kunstenaars en filmmakers, iedereen wil zijn ei leggen. Volgens mij is het belangrijk dat met vakmanschap te doen, dat wordt wel eens vergeten.'

Een vroege promo van Those Who Feel the Fire Burning trok de aandacht van documentairemaker Jos de Putter, die Knibbe namens het journalistieke internetplatform De Correspondent in oktober 2013 naar Lampedusa stuurde om de gevolgen van de schipbreuk aldaar te documenteren. Dat leverde de bekroonde korte mini-docu Shipwreck op, waarvan hij delen in zijn lange documentaire verwerkte.

Knibbe voelde zich vies, in Lampedusa. Filmde de eerste dag hij alsof-ie high was. De chaos aan de haven was overweldigend. 'Op een gegeven moment trok ik weg van de hoofdweg, waar alle journalisten hingen. Ik bracht tijd door bij de ingang van een kamp, op een militair terrein. Zitten, beetje kijken, tot twee jongens bij mij kwamen zitten. Ik legde uit dat ik wilde filmen, dat ik op zoek was naar hun verhalen, maar had mijn camera nog niet meegenomen. Ik kocht een voetbal, oefende Arabisch met die jongens. Op een gegeven moment was er voldoende vertrouwen: we gingen naar een scheepskerkhof, waar één van die jongens, Abraham, zijn verhaal vertelde.'

Je filmde in Italië en Griekenland, maar in de docu worden die plekken niet specifiek benadrukt. Waarom?

'Ik ben bang dat men dan met een vinger gaat wijzen naar een land of gebied waar het fout gaat, om er politieke waarde aan te hechten. Het speelt zich ergens af aan de zuidelijke grens van Europa, dat is voldoende.'

Vluchtelingen in Lampedusa, een plaats waar immigranten per boot arriveren. Beeld getty

Je documentaire begint met een geënsceneerde scène waarin een bootvluchteling verdrinkt, waarna hij als geest door Zuid-Europa zweeft. In hoeverre zet je in het daaropvolgende deel zaken naar je hand?

'Voortdurend. Alleen al door deze specifieke vorm te kiezen. Over specifieke scènes wil ik niet uitweiden - een goochelaar verklapt zijn trucs tenslotte ook niet. Soms is het goed de magie van een moment niet te doorbreken, om de toeschouwer te laten dromen.

'Jos de Putter gebruikte ooit een rookmachine om mist te creëren voor Het is een schone dag geweest. Iedereen had het dan dáárover. Hany Abu-Assad is een keer heel hard gepakt omdat-ie voor Ford Transit een schietpartij in scène had gezet. (De VPRO trok de film in 2003 terug van het Nederlands Film Festival, red.) Ik begrijp ergens wel dat mensen dat vervelend vinden, maar ik vind dat superhypocriet. Die man heeft gewoon de filmische vrijheid om dat te doen. Als toeschouwer moet je weten dat een filmmaker de hele tijd trucjes uithaalt - óók bij documentaires.

'Film is een subjectieve taal. Ik probeer mijn film niet te presenteren als een waarheid. Alleen zo kan je als filmmaker iets teruggeven aan je publiek. Ze niet alleen maar meeslepen in je verhaal, maar ze aan het denken zetten: wat zien ze eigenlijk, en wat betekent dat?'

Bevrijdend concept

Het audiovisuele concept van Those Who Feel the Fire Burning werkte als een bevrijding, zegt Knibbe. 'Als je vanuit een goed concept jezelf beperkingen oplegt, biedt dat veel vrijheid. Het was voortdurend duidelijk hoe we moesten filmen. We konden nog altijd heel veel kaders kiezen, maar het concept ging er vanuit dat we altijd een lang en ononderbroken shot zouden suggereren. Kleurenvlakken van egaal zwart, blauw en wit waren daarin belangrijk: een shot moest beginnen en eindigen in zo'n kleur, zodat de suggestie van een doorlopende camerabeweging intact kon blijven.'

Knibbe vergelijkt zijn wijze van filmen met werken aan een muziekstuk. 'We waren voortdurend bezig met ritme. Tijdens het draaien gebeurt dat intuïtief, in de montage wordt het vrij bewust. Ik ben drummer, mijn editor en geluidsmensen zijn gelukkig ook heel muzikaal.'

Zijn grootste muzikale inspiratie: Frank Zappa. 'Als ik kijk naar hoe hij muziek maakte en in het leven stond: hij dacht nooit na hoe het zou moeten zijn, hij maakte wat hij mooi vond, met schijt aan conventies. Wat voor nut heeft het iets te maken wat er al is?'

Morgan Knibbe, Those Who Feel The Fire Burning (Nederland, 2014, 74 min.), 22, 23, 26, 28, 29 en 30/11

Halve meier


Voor VPRO Dorst maakte Morgan Knibbe de korte docu 50 Euro, waarin de suggestie wordt gewekt dat hij seks heeft met een prostituee op De Wallen. 'Ik was zelf naar de hoeren geweest, vond het een totaal liefdeloze en oppervlakkige ervaring en vermoedde dat je dat ongemak heel duidelijk kunt laten zien. Of ik echt seks met haar heb gehad voor de film? Dat is zo'n typische vraag waarvan het leuk is hem niet te beantwoorden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden