Achtergrond

Vluchteling in Duitsland of Syrische oorlogsmisdadiger? Duitse rechter velt woensdag een historisch vonnis

Zaten er handlangers van het Syrische regime in de stroom vluchtelingen naar Duitsland?

Eyad A. verbergt zich onder zijn capuchon voorafgaand aan zijnproces in Koblenz, West-Duitsland. Beeld AFP
Eyad A. verbergt zich onder zijn capuchon voorafgaand aan zijnproces in Koblenz, West-Duitsland.Beeld AFP

Eyad A. is een van honderdduizenden Syriërs die de afgelopen jaren naar Duitsland vluchtten. Na vijf jaar durende omzwervingen in Turkije en Griekenland kwam de 44-jarige met zijn gezin terecht in het plaatsje Zweibrücken in de deelstaat Rheinland-Pfalz, waar hij hoopte op een toekomst met een schone lei. Op een zomerdag in 2018 had hij een afspraak op het stadhuis. Eyad A. dacht dat het over zijn verblijfsvergunning ging.

Het liep anders. Woensdag oordeelt de rechter in Koblenz of Eyad A. schuldig is aan het plegen van misdaden tegen de menselijkheid in dienst van de Syrische dictator Bashar al Assad. Eyad A. staat terecht voor medeplichtigheid aan foltering van 30 mensen in de Al Khatib-gevangenis in Damascus, een oord waaraan meerdere mensen die er levend vandaan komen refereren als ‘de hel op aarde’.

Het vonnis is een wereldprimeur. Nooit eerder moesten handlangers van het Syrische regime zich verantwoorden voor een rechtbank. Omdat Rusland Assad via een veto in de VN-veiligheidsraad de hand boven het hoofd houdt, kan het Internationale Strafhof in Den Haag geen ‘Syrië-tribunaal’ beginnen.

Juridisch geitenpaadje

De enige manier om mensen als Eyad A. te kunnen berechten is het beginsel van ‘universele jurisdictie’, een juridisch geitenpaadje dat bedacht is zodat oorlogsmisdadigers zich nergens ter wereld veilig voelen. Als de verdenking van oorlogsmisdaden of misdaden tegen de menselijkheid bestaat, kan ook een buitenlandse rechter een oordeel vellen over individuele verdachten. In dit geval zal dus een Duitse rechter, volgens het Duitse recht een oordeel vellen over een Syrische dader – of eigenlijk, twee daders, want Eyad A. is in deze zaak slechts ‘bijvangst.’

De grote vis is Anwar R. (58) die bij de geheime dienst de rang van kolonel bekleedde en in die zelfde Al Khatib-gevangenis de scepter zwaaide over een afdeling. Hij wordt verantwoordelijk gehouden voor de marteling van minstens 4.000 personen, van wie er in elk geval 58 om het leven kwamen. Het oordeel in zijn proces valt vermoedelijk pas komende herfst.

Naar schattingen van Amnesty en Het Syrische Netwerk voor Mensenrechten zijn er sinds het begin van de burgeroorlog 100 duizend mensen in de gevangenissen van de geheime dienst verdwenen, van wie er minstens 18 duizend zijn vermoord of doodgefolterd. Hun stoffelijke overschotten zijn gedumpt in geheime massagraven.

Regime Assad

De internationale betekenis van het Al-Khatib-proces stijgt ver uit boven de twee mannen in de beklaagdenbank, zei de Syrische mensenrechtenadvocaat Joumana Seif vorige week in een onlinegesprek met journalisten. Het betekent erkenning voor het feit dat het regime van Assad misdadig is en dat ook al was voor in 2011 de burgeroorlog uitbrak. ‘Dit proces vertelt het verhaal van het Syrische volk’, zegt Seif, die onderzoek doet voor de Duitse NGO European Center for Constitutional Human Rights (ECCHR).

De rechters in Koblenz hoorden 52 getuigen, van wie er 40 zelf gemarteld zijn in de Al-Khatib gevangenis. Ze vertelden over hoe ze met tientallen mensen in een kleine ruimte werden gepropt, over slagen met vuisten, stokken, buizen en kabels, en over seksueel geweld. Daarnaast zijn er de afgelopen maanden in Koblenz getuigenissen afgelegd door mensen die het regime van binnenuit kennen, zoals de man die vertelde over lijkentransporten in een vrachtwagen met een heel grote afbeelding van het gezicht van Assad erop, zodat niemand op het idee kwam om de wagen bij checkpoints te controleren.

De zaak tegen Anwar R. kwam aan het rollen toen de bekende Syrische mensenrechtenadvocaat Anwar Al Bunni in 2016 in een Berlijnse asielzoekerscentrum een bekend gezicht zag. Hij wist niet meteen wie het was, vertelde hij vorig jaar aan het Duitse weekblad Die Zeit. Later schoot het hem met een schok te binnen. De man was zijn gevreesde voornaamgenoot Anwar R., die hij had zien toekijken terwijl hij gemarteld werd in de gevangenis. Anwar al Bunni heeft de Syrische diaspora succesvol aangemoedigd om getuigenissen af te leggen.

Laagopgeleide man

Het was in de pogingen de aanklacht tegen Anwar R. rond te krijgen dat het oog van de Duitse justitie viel op het dossier van Eyad A. De laagopgeleide man uit de Syrische stad Deir al Zor die vrijwillig aan de Duitse autoriteiten had verteld dat zijn vlucht naar Duitsland vooral een vlucht was voor zijn voormalige werkgever. Hij werd in eerste instantie gehoord als getuige.

Eyad A. had sinds 1994 voor de geheime dienst gewerkt, maar naar eigen zeggen rekruteerde hij jarenlang jongeren op sportvelden. Pas toen de burgeroorlog uitbrak zou hij zijn overgeplaatst naar een eenheid die mensen moest arresteren bij demonstraties, onder leiding van een neef van Bashar al Assad.

Deze man gaf hem in 2011 het bevel op demonstranten te schieten. Eyad A. heeft dit naar eigen zeggen geweigerd. Wel is hij na het gewelddadige einde van een demonstratie in Damascus met een aantal collega’s de straten afgestruind naar demonstranten op de vlucht. Ze vonden dertig man, die ze in een vrachtwagen hebben geduwd en naar de Al Khatib gevangenis hebben gebracht. Eyad A. wist dat daar werd gemarteld, vertelde hij de Duitse politie.

Verblijfsvergunning

Op de ochtend dat A. dacht dat hij een verblijfsvergunning zou krijgen, hoorde Eyad A. dat hij geen getuige meer was, maar verdachte. Op medeplichtigheid aan meervoudige marteling staat maximaal vijftien jaar. Maar de eis tegen Eyad A. is 5,5 jaar. De cruciale informatie die hij heeft geleverd voor het proces tegen Anwar R. wordt als verzachtende omstandigheid aangemerkt. De verdediging eist vrijspraak, omdat er veel ontlastende verklaringen zijn afgelegd door familieleden van A. die ook in Duitsland leven. Er is zelfs videobewijs dat Eyad A. vermomd naar demonstraties tegen het regime ging.

Joumana Seif zegt dat het vonnis eigenlijk van secundair belang is. Ze hoopt vooral dat het proces ‘invloed zal hebben op andere zaken, als basis zal dienen voor nieuwe initiatieven in Europa of elders.’ Behalve in Duitsland zijn er ook Frankrijk Oostenrijk, Noorwegen en Zweden processen in voorbereiding tegen misdadigers in dienst van het Assad-regime. Over een mogelijk Nederlands proces is nog niets bekend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden