Vlok herinnert zich de waarheid wèl

Het gebaar na afloop is veelzeggend. Adriaan Vlok, oud-minister van Wet en Orde van het apartheidsregime, legt zijn hand op de schouder van een boom van een kerel....

Van onze correspondent

Hans Moleman

PRETORIA

Vlok is de enige minister van de Nationale Partij die geen verstoppertje speelt met de waarheid. Anders dan de ex-presidenten Botha en De Klerk erkent hij dat op het hoogste politieke niveau bekend was dat de veiligheidsdiensten wandaden begingen. De regering gaf nooit directe opdrachten op te moorden en te martelen, zegt Vlok. Maar ze schiep wel 'het raamwerk' waarin leger en politie hun gang konden gaan.

De oud-minister onderstreepte woensdag voor de Waarheidscommissie in Pretoria nog eens de kwestie die hij eerder al eens had aangeroerd: de top van de Nationale Partij kan onmogelijk de handen in onschuld wassen over de misdaden van de veiligheidstroepen. De politici van destijds dienen hun verantwoordelijkheid te nemen. Ze kunnen niet zeggen - zoals Botha en De Klerk volhouden - dat ze van niets wisten.

Vlok zegt zich nog precies te herinneren hoe president Botha hem in juni 1988 na een vergadering van de Staatsveiligheidsraad apart nam. Botha zei dat het Khotso-huis, het hoofdkantoor van de Zuid-Afrikaanse Raad van Kerken in Johannesburg, 'onbruikbaar' gemaakt moest worden, zonder dat er doden vielen.

De bomaanslag later dat jaar had inderdaad geen doden tot gevolg, maar wel gewonden. Vlok vindt het nog steeds een zeer geslaagde actie. De Raad van Kerken, volgens hem een broeinest van onruststokers waartegen op 'legale' wijze niets te doen viel, had een stevige tik gekregen.

Botha ontkent tot op de dag van vandaag ooit met Vlok over Khotso-huis te hebben gesproken. Hij weigert ook voor de Waarheidscommissie te verschijnen, omdat die volgens hem een ANC-vriendelijk 'circus' is. De hoogbejaarde oud-president is onlangs door de commissie voor de rechter gesleept wegens minachting. Hij riskeert een boete en zelfs een beperkte gevangenisstraf, mocht hij veroordeeld worden.

Vlok zei dat hij zelf 'politieke en morele verantwoordelijkheid' aanvaardt voor alle mensenrechtenschendingen onder zijn bewind in de jaren tachtig. Hij heeft amnestie gevraagd voor zijn rol bij de bomaanslagen op Khotso-huis, op het hoofdkantoor van de zwarte vakbondsfederatie Cosatu en op bioscopen waar de 'opruiende' film Cry Freedom werd getoond - over de dood door marteling van Steve Biko.

Hij zegt ook 'innige spijt' te hebben van de illegale acties van het apartheidsregime. Maar, stelt Vlok, de acties waren begrijpelijk, gezien de communistische dreiging die het ANC destijds vormde. Als de Zuid-Afrikaanse regering niet hard was opgetreden was het land nu 'een typisch verwaarloosd socialistisch landje' geweest, zo is zijn redenering. 'Nu zijn we de ster van Afrika.'

Vlok, een magere man van begin zeventig, vertelde de Waarheidscommissie dat vele vrienden van vroeger het hem kwalijk nemen dat hij zijn rol in de misdaden van de apartheid erkent. 'Die mensen noemen me een verrader. Je behoort alleen voor de almachtige god te biechten, zeggen ze, niet voor een commissie.' Maar anderen, vooral de agenten van de veiligheidsdiensten die zich door hun oude bazen in de steek gelaten voelen, steunen hem. 'We kunnen onze verantwoordelijkheid niet op die mannen afwentelen.'

Oud-politiegeneraal Johan van der Merwe deelde woensdag voor de Waarheidscommissie nog een steek uit richting Nelson Mandela. Hij zei dat hij de ANC-leider er in 1993 van op de hoogte had gesteld dat de politie voor problemen zou kunnen zorgen bij de eerste democratische verkiezingen, als het onderzoek van de Goldstone-commissie naar de bomaanslag op Khotso-huis zou doorgaan.

Mandela, aldus de generaal, sprak vervolgens met rechter Goldstone, die daarna zijn dossier overdroeg aan de hoofdofficier van justitie. Deze garandeerde de betrokken agenten dat hen geen blaam zou treffen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.