Vlinders vangen

Alexander Raskatov schreef het pianoconcert Night Butterflies, uitgevoerd door pianiste Tomoko Mukaiyama. Zaterdag in wereldpremière.

Componisten die een stuk schrijven voor een specifieke musicus nemen vaak tussentijds even contact op. Om de vorderingen door te spreken, of moeilijkheden voor te leggen.


De Rus Alexander Raskatov niet. Voor hij het pianoconcert begon te schrijven dat morgen zijn wereldpremière beleeft, belde hij de Japanse pianiste Tomoko Mukaiyama één keer en vroeg: 'Hoe groot zijn je handen?'


En toen volgende een lange stilte. Tot de post de bladmuziek bracht.


Maar de afgelopen week hebben ze elkaar wel gesproken en vertelde hij verhalen, zegt Mukaiyama: 'Hij had in een botanische tuin in Frankrijk zijn inspiratie gevonden. Daar zag hij allerlei soorten vlinders. Kleine, breekbare, maar ook grote. Eén vlinder was zo groot als mijn arm lang is. Raskatov geloofde niet dat dat een echte was. De vlinder zat doodstil. Hij was ook niet mooi, gewoon grijs. Tot het beest begon te slaan met zijn vleugels. Het klonk als geweld.'


De Japanse pianiste Mukaiyama zit op een terras. Ze heeft zojuist voor het eerst gerepeteerd met het Residentie Orkest en dirigent Reinbert de Leeuw. Zaterdag speelt zij het pianoconcert dat de componist in opdracht van het orkest voor haar schreef.


Alexander Raskatov (60) vestigde zich in de jaren negentig in Duitsland, waar hij sindsdien internationale roem vergaarde. Hij schreef muziek op uitnodiging van onder meer het London Philharmonic, het Rotterdams Philharmonisch Orkest en het Asko Schönberg. In 2010 ging zijn absurdistische opera A Dog's Heart bij De Nederlandse Opera in première, die wereldwijd met sterren werd overladen.


Een half uurtje had Mukaiyama slechts met het orkest; dirigent Reinbert de Leeuw hapsnapt in razend tempo door de muziek. 'Je bent hier echt de solist', zegt hij zachtjes tegen haar, bij een langzaam deel. Ze corrigeert zichzelf direct: wanneer ze de passage opnieuw spelen, leidt zij het orkest in plaats van dat ze volgt.


Mukaiyama woont al jaren in Nederland en kent De Leeuw. Ze geniet net zo veel internationale bekendheid; bovendien fungeert de avantgardistische pianiste als muze van menig kunstenaar en componist, onder wie Louis Andriessen.


Met groene glitterballerina's stampt ze op de pedalen; onder haar spijkerbroek, waarvan de pijpen zijn afgeknipt, zijn haar kuiten zichtbaar. De muziek is mathematisch ritmisch, haar handen schieten over de toetsen. Een nauwkeurig meetinstrument zou waarschijnlijk aantonen dat zij alle nootjes precies gelijkmatig speelt.


De ondertitel van het pianoconcert luidt Night Butterflies - de twaalf losse delen brengen de verschillende vlinders in herinnering. Elk deel heeft een andere textuur, een andere kleur. Verschillende tempo's, extreme hoogte, zware diepte. 'Typisch Russisch, die extremen in de muziek', zegt Mukaiyama. Ze zoekt even naar woorden. 'Het klinkt zuiver en puur in de hoogte, maar de muziek gaat ook onder de grond. Ik voel angst in de muziek, iets alarmerends.'


In de jaren negentig schreef Raskatov al eens een pianowerk voor Mukaiyama. Daardoor kent hij haar vele mogelijkheden. Behalve pianist is ze ook beeldend en performancekunstenares. Op het Holland Festival in juni gaat haar voorstelling Shirokuro in Nederlandse première, die ze omschrijft als een 'dansconcert'; ze zal zelf dansen.


In het laatste deel van de twaalf Night Butterflies doet Mukaiyama ook iets wat veel pianisten niet kunnen en wat het Residentie Orkest graag als een verrassing voor het publiek wil bewaren. 'In dit concert speel ik toch vooral piano. Via de piano ervaar ik de wereld, het instrument is mijn extensie. Alle andere kunstvormen waarmee ik bezig ben, komen vanuit die positie aan de vleugel.'


Waar de muziek volgens haar ook over gaat is het verkennen van de wereld achter de fysieke werkelijkheid. 'Raskatov maakt kleine deurtjes naar die wereld', beschrijft ze. 'Ik bedoel niet het onderbewuste, waar de dromen vandaan komen. Dat zit in jezelf, maar de wereld die ik bedoel zit buiten ons. Ken je de boeken van Haruki Murakami, de Japanse schrijver van Norwegian Wood? Die andere wereld is ook zijn grote thema. En Raskatov blijkt ook Japanse literatuur te lezen.'


Ze lacht even twijfelend. 'Is dit niet te abstract voor de lezer?'


Mukaiyama vindt het zichtbaar ongemakkelijk om met woorden te omschrijven hoe de muziek werkt. 'In mijn hoofd begrijp ik het', zegt ze. 'Zonder woorden.' Er loopt een bekende langs het Haagse terras. Ze praten even en de man vraagt wat ze van het stuk van Raskatov vindt. 'Heel mooi', zegt ze. Als hij weer wegloopt, schudt ze haar hoofd. 'Heel mooi. Dat kun je toch niet zeggen, van muziek.'


Credit: Festival voor hedendaagse muziek Dag in de Branding. Wereldpremière pianoconcert van Alexander Raskatov, Tarnopolski en Sjostakovitsj, 11/5, 20.30 uur in de Dr Anton Philipszaal in Den Haag, met het Residentie Orkest olv Reinbert de Leeuw. Er zijn nog kaarten verkrijgbaar.


Extra: Raskatov

Alexander Raskatov (60) vestigde zich in de jaren negentig in Duitsland, waar hij sindsdien internationale roem vergaarde. Hij schreef muziek op uitnodiging van onder meer het London Philharmonic, het Rotterdams Philharmonisch Orkest en het Asko Schönberg. In 2010 ging zijn absurdistische opera A Dog's Heart bij De Nederlandse Opera in première, die wereldwijd met sterren werd overladen. Op uitnodiging van het Residentie Orkest schreef Raskatov Night Butterflies voor Tomoko Mukaiyama.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden