Reportage

Vliegend over het spoor

Treinsurfen in Rusland

Benodigd: uitzichtloze verveling, lachwekkend lage boetes op overtredingen en een hogesnelheidsdienst. De ideale omstandigheden voor Russische jongeren om te treinsurfen. Onze correspondent Tom Vennink ging mee.

Foto Geen credit/youtube screenshots

'Je kent de regels voor als je straks op de trein staat?' Olga (18) was ze bijna vergeten te vertellen en het station is al in zicht. 'Niet rechtop staan op het dak van de trein, anders raak je de bovenleiding. Geen grappen met de elektriciteitsbeugel tussen de trein en de kabels, dan ben je weg. Als je aan een wagon hangt, zorg dan dat je drie plekken voor houvast hebt.'

'Maar weet je', zegt Olga, 'meestal is één houvast wel genoeg hoor. Soms hang ik aan één been.'

Soepel klimt ze over het hek van het Rigastation in Moskou. De bewakers wagen zich toch niet buiten met deze kou. Dan komt Alexander Nomernoj het hek over, een scholier van 17 met drie wonden rond zijn slaap, opgelopen toen hij van een rijdende Sapsan sprong, een hogesnelheidstrein die met 250 kilometer per uur tussen Moskou en Sint-Petersburg zoeft.

Zo hard gaat het vandaag niet. Naast het perron wacht een rode ER2T. Een trein voor beginners. Een ER2T gaat niet harder dan 120 per uur en heeft wat uitsteeksels aan de achterste wagon, zodat je er volgens Alexander 'heel makkelijk' op kan klimmen.

'Wanted'

De extreemste onder de klimjongeren en treinsurfers noemt zichzelf Mustang Wanted. Deze Oekraïner klom en surfte tot voor kort veel in Rusland. Maar daar is hij nu 'wanted' vanwege een zware overtreding: op 20 augustus 2014 plaatste hij de Oekraïense vlag bovenop een historische Sovjetwolkenkrabber in Moskou. De gouden ster op de top verfde hij in het geel-blauw van Oekraïne. Treinsurfen en klimmen doet hij nog steeds. Op YouTube kun je hem zien.

Ongelukken

Het moet maar. 'Als je het niet probeert, snap je niet wat het is', had Olga twee maanden eerder tegen me gezegd op Skype. Ze ergert zich aan de negatieve berichtgeving in de Russische media. 'Ze laten alleen maar de ongelukken zien. Niet de mensen die zich aan de veiligheidsregels houden. Daardoor haat de maatschappij ons.'

Met 'ons' bedoelt ze een groeiende groep Russische jongeren die bovenop treinen reist. Treinsurfers. Op YouTube en Russische sociale media troeven ze elkaar af. De saaie surfers zitten een beetje te niksen op het dak. De wat avontuurlijkeren springen van wagon naar wagon en hangen aan de zijkanten tot er een trein van de andere kant komt. Dan drukken ze zich plat, maar pas op het allerlaatste moment: dat komt de spanning ten goede. En dan zijn er de echte waaghalzen. Die trekken aan de pantograaf, de inklapbare beugel waarmee de trein elektriciteit afneemt van de bovenleiding.

Vorig jaar vielen er in Rusland tweehonderd doden bij treinsurfen, meldt de Russische vereniging voor treinreizigers. Vaak door elektrocutie. Het is een nieuw dieptepunt. In 2011 ging het nog om circa honderd doden. De hobby wordt alleen maar populairder, de filmpjes extremer.

Foto Geen credit/youtube screenshots

Alsof er nog niet genoeg bloedstollende filmpjes van jonge Russen online staan. Ze lijken oververtegenwoordigd op YouTube. In een poging om de makers te begrijpen, surf ik mee.

De ER2T komt in beweging. We lopen door de laatste wagon naar het kamertje waar de machinist zit als de trein de andere kant op gaat. Alexander vist een driehoekige sleutel uit zijn zak. Standaardgereedschap van een treinsurfer. Klik. Alexander glipt naar binnen. Hij ploft neer op de machinistsstoel en tuurt door het raam naar de wolkenkrabbers van Moskou die langzaam kleiner worden. 'Straks staan we aan de andere kant van dit raam', zegt hij luchtig. 'Dan is het goed om te weten dat hier niemand van het treinpersoneel zit.'

Bij het volgende station zal er snel gehandeld moeten worden. Trein uit, spoor op, en hup, de trein op voordat die wegrijdt.

Olga haalt haar handschoenen en een zwart masker vast uit haar rugzak. De handschoenen zijn tegen de kou - het vriest 18 graden. Het masker is haar handelsmerk. Op YouTube zweeft Kobzarro (Olga's internetnaam) als een superheldin boven een trein: haar armen, benen en lange blonde haren scheren door de lucht. Alsof ze echt vliegt. Wie goed kijkt, ziet dat ze balanceert met haar buik op een piepklein stalen uitsteeksel van de trein.

Foto Geen credit/youtube screenshots

Vrijheid

Het is allemaal wat heftiger geworden sinds ze twee jaar geleden op een zomerdag voor eerst surfte. 'Het was de dag van de vrijheid voor mij', vertelt Olga in een café voordat we op de trein springen. Ze was weggelopen van huis. Haar ouders lagen in scheiding - Rusland kent één van de hoogste scheidingspercentages ter wereld. Op het station kwam ze erachter dat ze geen geld bij zich had. 'Ik sprong achterop. Het maakte me allemaal niks meer uit. Toen ik daar stond, ging er een wereld voor me open. Opeens dacht ik niet meer aan problemen.'

Achterop staan werd bovenop rennen. Ze surfte als eerste vrouw op de Sapsan. Nu zijn er volgens Olga drie andere vrouwen die de hogesnelheidstrein 'gedaan' hebben op camera. 'Met jongens erbij staat het totaal op 35.'

Of op 36 als je Grigori Lichtarenko meetelt, maar die overleefde het niet.

In Rusland surft ze iedere dag. Maar in Engeland, waar Olga ging studeren omdat ze niet meer in de buurt van haar ouders wilde wonen, staat ze nooit op treinen. 'De beveiliging is veel strenger. Je wordt direct aangehouden. En de straffen zijn veel hoger.'

De boete die jongeren in Rusland moet afschrikken staat al jaren op honderd roebel. Ongeveer één euro twintig. Ook in Rusland een schijntje.

Foto Geen credit/youtube screenshots

Voor Alexander waren het de video's van anderen die hem drie jaar geleden aanzetten tot treinsurfen. Zo beginnen de meesten, zegt hij. 'De eerste keer was ik bang, maar ik was te nieuwsgierig.' De video's van Alexander doen het goed. Een filmpje waarin hij op een metrotrein ligt kreeg een kwart miljoen views.

Alexanders ouders (ook gescheiden) hebben de hobby inmiddels geaccepteerd. 'Eerst waren ze erg tegen. Ik heb ze uitgelegd dat je ook veilig kunt treinsurfen. Nu begrijpen ze het beter.' Station Pokrovskoje-Stresjnevo. We sprinten naar buiten. Perron af, spoor op. 'Klimmen', roept Alexander. 'Snel!' Hij staat al op een richel van de trein. Het metaal van de trein voelt ijskoud aan. Kou die dwars door mijn handschoenen gaat. Mijn linkervoet zoekt nog naar een plekje, maar de trein rijdt al. Steeds sneller. Als mijn linkerbeen ook een richel gevonden heeft, begint het been te trillen. Is het de angst of de kou? Ik weet het niet. Vastklampen.

Olga heeft haar handen vrij. Ze balanceert met haar benen op een metalen plateautje. Aan haar eigen veiligheidsregels heeft ze lak. 'Laat je handen ook maar los', schreeuwt ze over het gebonk van de trein naar mij. Geen sprake van. Ik denk aan de beelden van verongelukte treinsurfers.

Foto Geen credit/youtube screenshots

Alexander klimt al omhoog naar het dak. Ook hij houdt zich niet aan de regels. Had ik al verwacht - in een van zijn filmpjes trekt hij met vrienden aan de pantograaf. Zodra Alexander zijn hoofd boven de trein uitsteekt, duikt hij meteen omlaag. 'Fuck.' Min 18 blijkt toch echt te koud om op het dak te rennen, zelfs voor Alexander. Dus hangen we achteraan.

Kaboem-kaboem. Brug op, rivier over. Ik kijk om. Door de snelheid van de trein stuift de sneeuw op boven het spoor. De zon schijnt er dwars doorheen. Miljoenen gouden druppeltjes boven zilveren treinrails. Wat een gezicht. Even wil ik ook mijn handen in de lucht steken.

Maar dan trilt mijn linkerbeen weer. Mijn handen bevriezen. Is dat kramp in mijn rechterbeen? Of mijn nuchtere Nederlandse kop die alarm roept? Ik ben hier niet voor gemaakt. Op het eerstvolgende station, na een minuut of tien, spring ik van de trein. Via een handig neergezette balk klim ik het hoge perron op. Hoe komt die daar eigenlijk? 'O, die zetten surfers voor elkaar neer', zegt Olga. Ze straalt. Ik realiseer me nu pas dat ze niet eens een muts draagt tegen de kou. 'Op een andere trein terug?', vraagt ze.

Foto Geen credit/youtube screenshots

Gevaar

Het is kraakhelder dat ze geen moment aan gevaar gedacht heeft. Terwijl ze een uur geleden nog vertelde over die keer dat het misging, afgelopen augustus. Ze zat met een paar mensen op een trein, onder wie Artjom. Artjom ging voor het eerst mee. Hij was 14 en dronken. Artjom liep naar de elektriciteitsbeugel en stak zijn hand uit. De schok doodde hem meteen. Zijn lichaam verbrandde. Recht voor Olga's ogen.

Na het ongeluk kreeg Olga boze berichtjes van Artjoms vrienden. Haar filmpjes hadden hem immers geïnspireerd. En ze zou hem niet in de gaten gehouden hebben op het dak. Olga had haar schouders opgehaald. 'Iedereen weet dat je die beugels niet moet aanraken. En hij was dronken, weet je.'

Liever praat ze over Ivan. 'Hij zat tussen twee wagons en viel op de rails. De wielen sneden zijn been eraf. Nu is hij geen treinsurfer meer, maar een roofer. Heel cool. Hij klimt overal op, ook al heeft hij maar één been. Als politieagenten hem pakken zeggen ze tegen hem: 'Wat? Je hebt maar één been! Hoe ben je die toren ingeklommen?''

Foto Geen credit/youtube screenshots

Roofing is nog zo'n extreme sport die de afgelopen jaren populair is geworden in Rusland. Het draait erom op zo hoog mogelijke kranen, bruggen en wolkenkrabbers te klimmen. Zonder hulpmiddelen uiteraard. De meeste views krijg je als je aan de rand van een wolkenkrabber gaat hangen en de benen in de diepte laat bungelen. Nog beter: aan vijf vingertoppen hangen.

Ook daarbij vallen doden, een paar per jaar. Er is een video van een jongen die vanaf de straat filmt hoe zijn vriend uitglijdt op een hijskraan en ter aarde stort. De stunt is mislukt, zijn vriend is dood en toch zet hij de beelden online. Voor de views?

Ik raadpleeg Jelena Omeltsjenko. Als socioloog aan de Higher School of Economics in Sint-Petersburg bestudeert ze subculturen onder Russische jongeren. 'Onderschat niet hoe belangrijk internetfilmpjes zijn voor jongeren in Rusland', zegt ze door de telefoon. Ze wijt de opkomst van levensgevaarlijke hobby's als treinsurfen en roofing aan de omgeving van jongeren in Rusland. 'Ze hebben niet veel om naar uit te kijken. Het uitzicht op werk is slecht. Er zijn weinig sociale of politieke verenigingen waarvan ze lid kunnen worden.'

Foto Geen credit/youtube screenshots
Foto Geen credit/youtube screenshots

In de Sovjet-Unie organiseerden jeugdbewegingen van de staat vanalles voor jongeren. Daar is weinig voor in de plaats gekomen, zegt Omeltsjenko. 'Jongeren gaan meer met de dag leven en zoeken manieren om zich te uiten. Met een stoer filmpje op een hoog gebouw of op een trein kun je een imago neerzetten.'

Wat ook een belangrijke rol speelt, zegt ze, is het gebrek aan controle door volwassenen en de overheid. Volwassenen zijn bezig met rondkomen en hebben hun eigen problemen. Omeltsjenko: 'De regering bekommert zich ook niet om jongeren. Die is tevreden zolang jongeren niet gaan protesteren. Het voorkomen van problemen voor zichzelf is belangrijker voor de regering dan het verhelpen van problemen onder jongeren.'

Foto Geen credit/youtube screenshots

Vanwege de kou besluiten Alexander en Olga in de ondergrondse te gaan surfen. Het wordt de eerste keer voor Olga in de metro van Moskou. Nerveus? 'Een beetje.' Ik denk direct aan Maxim Rhizov. De laatste seconden van zijn leven staan op YouTube. Je ziet Rhizov op een wagon van de Moskouse metro liggen, zo plat als hij kan. Maar de tunnel is te laag.

Olga denkt aan andere dingen. Eén keer legt ze het beoogde traject in de metrotrein af. Een testritje om te checken waar ze zich aan kan vasthouden. Bij de tweede rit klimt ze samen met Alexander achterop. Een vrouw op het perron ziet het gebeuren, maar doet niks.

De metro accelereert. De kracht van de versnelling doet staande passagiers wankelen. Achterop de trein houden een jongen en een meisje zich stevig vast aan een richeltje. Maar voordat de trein de donkere tunnel in dreunt, heeft de jongen zijn rechterhand al los. Hij wilde nog even zwaaien.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Foto Geen credit/youtube screenshots
Meer over