Vleugels in de schilderkunst

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: vleugel.

Hans Memling: Christus en de zingende en musicerende engelen (rechterdeel van drie overgebleven panelen)

Het kwam door een tekening uit 1512 dat ik leerde dat er een prachtige vogel bestaat, gewoon hier in Europa, toen en nu, waarvan ik nog nooit had gehoord: de scharrelaar. Zijn veren zijn diep kobaltblauw, aflopend naar bruin en zwart met aan de binnenkant helder zeegroen en bij de vleugelinsteek oranje en roodbruin. Het ziet er hartstikke exotisch uit, ik zou schrikken als ik 'm langs zou zien vliegen in Amsterdam-Oost. De vogel komt in Nederland niet voor, maar wel in warmere delen van Europa. Door klimaatverandering trekt-ie wel steeds meer onze kant op, begrijp ik van kenners.

Die tekening was van Albrecht Dürer: het was niet de eerste keer dat ik kennis maakte met iets uit de werkelijkheid via de kunst. Dürer gebruikte de tekening waarschijnlijk om te oefenen voor het uitbeelden van een engel. Die kun je immers niet uit de werkelijkheid plukken.

Vorige week stond ik voor de drie grote panelen Christus en de zingende en musicerende engelen van Hans Memling, op een geheime locatie bij Antwerpen, waar ik het geluk had na zestien jaar restauratie als een van de eersten de panelen te mogen zien. Het zijn drie overgebleven delen van wat waarschijnlijk een enorm altaar is geweest, men denkt gewijd aan de Maria-Hemelvaart. Wat een plezier: respect voor het monnikenwerk van de restauratoren en voor het secure detailwerk van Memling mengden zich. Zestien levensgrote engelen staan om Jezus heen, allemaal met andere vleugels. De een lijkt uilenvleugels te hebben, met een witte binnenzijde en een bruine, tijgervelachtige buitenzijde. De ander lijkt de vleugels van een Braziliaanse ara te hebben, maar die kan Memling nog helemaal niet gekend hebben, en weer een ander, de linker in het detail, heeft puntige vleugels die een engelenversie lijken van de scharrelaar. De puntjes ervan steken in de wolken, een fijne manier om te laten zien waar ze vandaan komen. Ze lijken echt maar ze zitten aan fantasiewezens, of nou ja, wezens waarvan iedereen toen geloofde dat ze bestaan, maar die toch niemand echt gezien had. Enorm precieze natuurafbeelding gaat samen met verbeelding.

Beeld Rik Klein Gotink, KMSKA

In het mooie boek Het Reizende Detail in de kunst van 1400-1500 (uitgeverij Kunst en Schrijven, 2016) waarin veel kunsthistorici op thema verhalen schreven over details in de schilderkunst, staat een verhaal over vleugels, van Jeroen Stumpel, hoogleraar in Utrecht. Niet alle vleugels in de kunst zijn vogelvleugels: de kunstenaar had beschikking over alles wat hij in het echt zag. Dus over veren, vliezen en vlerken, oftewel de wieken van vogels, insecten en vleermuizen. Stumpel schrijft dat kunstenaars zo vrij vanzelfsprekend onderscheid maakten tussen hemels, heidens en hels: ze schilderen veren aan engelen, vliezen bij personificaties en vlerken bij gevallen engelen en demonen. Waarom engelen veren kregen is niet helemaal te zeggen. Misschien omdat hun lichamen menselijk lijken en het overtuigend moest zijn dat de grote vleugels ze konden dragen, misschien vanwege de schoonheid of omdat vogels beter bij engelen passen dan insecten of vleermuizen.

Mooi zijn ze wel, en zoals bij zo veel details werkt het echt: heb je er eenmaal op gelet, dan merk je ze overal op. De gouden vleugels van Fra Angelico, de toch wat schubbige veren bij Botticelli, de kleuren van Hugo van der Goes en Rogier van der Weyden en de mooie pauwenogen van Sint Michael. En deze liefdevolle, kleurrijke veren van Memling. Er is weer een mentale collectie ontstaan door de geschiedenis heen, die eindeloos kan uitbreiden in mijn hoofd.

* Johan Cruijff

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden