Vlad wacht op pistoolschot door het hoofd

Twee jongens zitten in de dodencel in Wit-Rusland. In een schijnproces veroordeeld voor een metroaanslag. Protest helpt hen niet. De moeder: 'Hij is echt mamma's jongetje.'

Ljoebov Kovaljova, een receptioniste bij een bouwbedrijf in de slaperige Wit-Russische provinciestad Vitebsk, wist niet wat haar overkwam toen om twee uur 's nachts de politie op haar deur bonsde. Het ging om een huiszoeking.


'Ze zeiden niet waarom. Ik was compleet verrast en doodsbang. De politie nam oude foto's van mijn zoon Vlad mee, een doos van mijn dochter met nepsieraden en een paar metalen balletjes, wat oude batterijen en vislijnen van mijn man.' Tegen een buurvrouw liet een agent zich ontvallen dat Vlad 'op de verkeerde plaats op de verkeerde tijd' was gesignaleerd.


Zo begon in de nacht van 12 op 13 april vorig jaar de nachtmerrie van Ljoebov Kovaljova, een nachtmerrie die sinds kort een ondraaglijke vorm heeft aangenomen.


Een dag eerder was Wit-Rusland opgeschrikt door een terreuraanslag in de hoofdstedelijke metro, waarbij vijftien doden en tweehonderd gewonden vielen. De schok was des te groter omdat het land, behalve bij twee kleinere explosies (in 2005 in Vitebsk en in 2008 in Minsk) nooit met aanslagen te maken had gehad. De daders hadden toegeslagen in het spitsuur, in het drukste metrostation van Minsk.


De aanslag gebeurde in een beladen politieke context. Na de presidentsverkiezingen van december, had sterke man Aleksandr Loekasjenko (aan de macht sinds 1996) hard ingegrepen. De arrestatie van achthonderd mensen, onder wie bijna al zijn tegenkandidaten, was het begin van de algehele repressie van de oppositie, activisten en van de vrije meningsuiting zelf. Tegelijk begon het land aan een economische vrije val, die voor het eerst protestgevoelens in bredere lagen van de bevolking opwekte.


Geen wonder, dat meteen de speculaties losbarstten. Sommigen wezen direct naar Loekasjenko zelf, die het geweld als rechtvaardiging kon gebruiken voor verdergaande repressie. Anderen herkenden de hand van de beruchte Wit-Russische KGB, de gevreesde veiligheidsdienst, of zelfs 'de Russen'.


Maar de autoriteiten leken iedereen te snel af te zijn. Binnen 24 uur werden twee verdachten opgepakt. Koud anderhalve dag na de aanslag kondigde president Loekasjenko aan dat de daders een volledige bekentenis hadden afgelegd - niet alleen voor deze aanslag, maar ook voor de twee eerdere. De miraculeuze snelheid waarmee de zaak was opgelost, wakkerde de speculaties alleen maar verder aan.


De twee verdachten waren jonge arbeiders uit Vitebsk. Een van hen was Vladislav Kovaljov, de zoon van Ljoebov. 'Diezelfde dag kreeg ik het nieuws officieel bevestigd van een aanklager uit Minsk. Ik kon ook kort met mijn zoon spreken. Hij probeerde me gerust te stellen en zei dat alles zou worden rechtgezet. Maar hij zou nooit worden vrijgelaten.'


Volledig isolement

Tot het begin van de rechtszaak, vijf maanden later, zag noch sprak ze haar zoon, die in volledig isolement werd gehouden. Ook de advocaat, die ze met veel moeite vond ('ze waren allemaal bang ontslagen te worden') had geen enkel contact met zijn cliënt. 'Een dag voor de rechtszaak begon, heeft hij nog een hele dag tevergeefs in de gevangenis gewacht op een gesprek met Vlad.'


Ljoebov (47) is een tenger gebouwde, kranige vrouw, die zonder pathos haar verhaal vertelt. Maar gevraagd hoe ze zich door deze tijd heeft heen gesleept, barst ze uit in tranen. 'Het belangrijkste was om niet gek te worden, niet buiten zinnen te raken' fluistert ze. 'Mijn angst om mijn zoon is enorm. Hij is echt mamma's jongetje, een huiselijk type.'


Het proces van Dmitri Konovalov (25) en Vladislav Kovaljov (26) was in drie maanden gepiept, waarna de rechter prompt de doodstraf uitsprak tegen het tweetal. Al het bewijsmateriaal dat in de zaak was gebruikt, werd vernietigd. Wat nu volgt, weet ook Ljoebov, is een pistoolschot door het hoofd op een niet aangekondigd tijdstip, waarna het lichaam zal worden begraven op een geheime plaats. Tenzij president Loekasjenko anders besluit.


Als voornaamste bewijsmateriaal in de rechtszaak werden videobeelden getoond uit het metrostation, waarop een man met een tas rondloopt, niet lang voor de explosie. Op grond van deze beelden werd Konovalev geïdentificeerd. Maar zelfs op de in de rechtszaal getoonde (en zwaar gemonteerde) versie, is niet te zien hoe de tas wordt geplaatst bij het bankje waar de explosie zich voordeed. Ook het gezicht van de dader is onherkenbaar en de Russische geheime dienst FSB oordeelde in zijn analyse van de beelden dat de man in de video langer is en een breder postuur heeft dan Konovalev.


Voorts werd de 'schuldbekentenis' van Konovalev in de rechtszaal vertoond. Beide verdachten verklaarden later zwaar te zijn afgetuigd en onder psychologische druk te zijn gezet. Vladislav Kovaljov vertelde ook dat hij had gehoord hoe 'Dima' werd gemarteld. In de rechtszaal zelf oogde Konovalev gedrogeerd en afwezig. Vladislav trok in de rechtszaal zijn aanvankelijke schuldbekentenis in, omdat deze onder zware dwang zou zijn afgelegd. 'Het proces werd een week verdaagd', zegt zijn moeder, 'en de minister van Justitie trad af. Toen Vlad terugkwam in de rechtszaal zag hij er anders uit, alsof ze hem niet hadden laten slapen.'


Er zijn talloze ongerijmdheden in het bewijsmateriaal, zegt ook de mensenrechtenactiviste Ljoedmila Graznova, die bij bijna alle hoorzittingen aanwezig was. 'Op het lichaam en de kleren van Konovalev, die volgens de politie binnen een straal van dertig meter van de explosie was, zijn geen sporen teruggevonden, geen explosieresten, niets, zelfs geen stof - terwijl het hele station in een grote stofwolk gehuld was. Ook fragmenten van het bankje waar de tas ontploft zou zijn, waren afwezig.'


Van een motief voor de daad is al helemaal geen sprake. Zijn de twee gebruikt als zondebokken, kleine luiden misbruikt in een duister scenario dat na hun dood nooit kan worden bewezen?


Actie tegen executie

Sommige nabestaanden van slachtoffers raakten door het proces overtuigd dat het tweetal onschuldig is. Activisten claimen al meer dan 250 duizend handtekeningen te hebben verzameld van Wit-Russen die tegen hun executie zijn.


Ljoebov: 'Vlad woonde sinds een jaar in Minsk. Dima kwam hem daar opzoeken om een meisje dat hij op internet had ontmoet, voor het eerst te ontmoeten. De dag van de aanslag waren ze met haar een feestje aan het bouwen, dronken en luidruchtig. Een buurvrouw belde de politie.'


Zo kreeg de politie kort na de aanslag het tweetal in de schoot geworpen. Konovalevs vaders, een klokkenmaker, was na de aanslag in 2005 in Vitebs al verhoord, net als alle andere klokkenmakers in de stad. Het was te mooi om waar te zijn voor de autoriteiten, die onder grote druk stonden met snelle antwoorden te komen.


Ljoebovs poging haar zoon te redden en Wit-Rusland (als laatste land in Europa) een moratorium op de doodstraf te laten invoeren, kreeg een welwillend gehoor in Europese instellingen. Maar ondanks alle vragen in binnen- en buitenland over de bewijsvoering, wacht de twee jongemannen de kogel.


Zoals vaker bij ouders die hun kind (dreigen te) verliezen, geeft Ljoebov ook zichzelf de schuld. 'Tien dagen voordat alles mis ging, gaf ik hem een simkaart. Had ik dat niet gedaan, had Dima hem nooit kunnen bellen.'


Ljoebov heeft weinig hoop op een gebaar van Loekasjenko. 'Alleen internationale druk kan helpen', zegt ze. Maar terwijl deze woorden verdampen in de vrieskou op een van Minsks monumentale boulevards, lijkt Brussel wel heel ver weg.


Ljoedmila Graznov


Mensenrechtenactiviste over de tweede veroordeelde die na marteling bekende


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden