'Visumrel' in België leidt tot botsing rechtspraak en politiek

Wereldvreemde rechters! Communistische advocaten! Schurkenregering! De verwijten vliegen over en weer, als afgelopen najaar in België de 'visumrel' losbarst. Een Syrisch gezin dat een humanitair visum voor België najaagt, brengt er de rechtspraak in frontale botsing met de politiek. Om verdere onrust te voorkomen, schakelt het Belgische gerecht het Europese Hof van Justitie in.

Een deurwaarder heeft half december de Belgische staatssecretaris Francken bezocht. Die moet voor elke dag dat hij weigert een humanitair visum te verstrekken 4.000 euro betalen.Beeld Eric Lalmand/Belga

Het verhaal achter de visumrel begint nochtans mooi, als een parabel van de barmhartige Samaritaan. In dit geval is het een rijke, Belgische familie die bereid is om een bevriend gezin uit de belegerde stad Aleppo op te vangen. Ze willen hun reis betalen, hen onderdak geven, en voor Mohamed, de vader van het Syrische gezin, hebben ze zelfs al een baan gevonden. De Belgische staat hoeft nergens voor op te draaien.

Het Syrische gezin is geen archetypisch vluchtelingengezin. De 38-jarige Mohamed is een welgestelde zakenman, die tot diep in de oorlog op zakenreis gaat. Maar in 2016 kan hij geen kant meer op. Zijn huis is platgebombardeerd, hij woont met zijn vrouw en twee kinderen bij familie, en hoort de raketten langs vliegen. Er is geen stromend water of elektriciteit, tenzij van dure generatoren, en de kinderen - Taima van acht en Omar van vijf - gaan al meer dan een jaar niet meer naar school.

Met het aanbod van zijn Belgische vrienden reist Mohamed in augustus 2016 naar het Belgische consulaat in Libanon, waar hij een aanvraag indient voor een humanitair visum. Een jaar eerder heeft de Belgische staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken (N-VA) zo'n visum aan 276 christelijke Syriërs gegeven, in het kader van een hervestigingsprogramma van de Verenigde Naties. Het lijkt Mohamed een betere optie dan de levensgevaarlijke boottocht over de Middellandse Zee.

Geen recht maar gunst

Maar de Belgische Dienst Vreemdelingenzaken weigert het visum uit te reiken. Volgens hen is zo'n humanitair visum geen recht, maar een gunst van de staatssecretaris. Dat vertaalt zich in de cijfers: in 2015 kreeg de Dienst Vreemdelingenzaken 38.990 aanvragen voor een humanitair visum, vaak van mensen die al familieleden hebben in België maar niet in aanmerking komen voor gezinshereniging. Daarvan kende de Dienst er, buiten de officiële hervestigingsprogramma's, slechts 285 toe.

Met hulp van zijn Belgische mecenassen gaat Mohamed in beroep bij de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen, die na heel wat juridisch geduwtrek oordeelt dat België zijn weigering onvoldoende beargumenteert. De Dienst Vreemdelingenzaken moet het Syrische gezin een visum uitreiken, en wel binnen de 48 uur.

De Belgische staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken is niet van plan het Syrische gezin een visum uit te reiken.Beeld epa

Francken, die bekendstaat om zijn gespierde asielbeleid, reageert furieus. 'Dit is een krankzinnig arrest', zegt hij. 'Dit opent de poort voor tientallen miljoenen mensen om met een visum naar ons land te vliegen en hier asiel aan te vragen.' De staatssecretaris kondigt aan dat hij het arrest niet zal uitvoeren. Zijn partij, de N-VA, lanceert een twittercampagne 'tegen wereldvreemde rechters'.

Die reacties leiden tot een heftige botsing tussen de rechtspraak en politiek in België. Rechters en advocaten verwijten de N-VA een 'Trumpistische' minachting voor de scheiding der machten, terwijl N-VA-politici de 'activistische opstelling' van rechters aanvallen. 'We moeten opletten dat we niet dezelfde richting opgaan als in Turkije, waar de lijn tussen de uitvoerende en rechterlijke macht aan het verdunnen is', waarschuwt de voorzitter van de Hoge Raad voor Justitie.

Dwangsom

Om de staatssecretaris wat onder druk te zetten, vraagt de advocate van het Syrische gezin aan de rechtbank een dwangsom op te leggen. Eind oktober krijgt ze haar zin: Francken wordt veroordeeld tot het betalen van een dwangsom van 4.000 euro voor elke dag dat het visum uitblijft. Dankzij juridische vertragingsmanoeuvres kan de staatssecretaris de betaling voorlopig voor zich uit schuiven, maar het bedrag blijft oplopen: vandaag staat de teller op 532duizend euro.

De dwangsom is een tegenvaller voor Francken, maar de counter volgt snel. Op een nieuwssite wordt de volledige identiteit van Mohamed gelekt, en wordt hij als een medestander van de Syrische oorlogspresident Bashar al-Assad geportretteerd. Hij zou in Aleppo een luxeleven leiden en amper last hebben van de oorlog. Volgens de advocate van Mohamed komt het lek van bij Francken, en klopt er geen woord van de moddercampagne. 'Dit is onaanvaardbaar', zegt ze. 'Dit brengt het leven van mijn cliënten in gevaar.'

Het is te midden van al die ophef dat de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen een tweede visumzaak krijgt voorgelegd: opnieuw heeft een gezin uit Aleppo een humanitair visum voor België aangevraagd en opnieuw is de aanvraag op een weigering van de Dienst Vreemdelingenzaken gestuit.

Dit keer gaat het om een orthodox-christelijk gezin met drie kinderen. De vader is omwille van zijn religie door een militie ontvoerd, geslagen en gemarteld, en pas vrijgelaten na betaling van losgeld. Meer details wil de advocaat van het gezin niet kwijt, na alle heisa rond zijn voorgangers. 'We willen de sereniteit van de juridische procedure bewaren', aldus de advocaat.

Ook de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen heeft geen zin in een nieuwe visumrel. Ze besluit de nieuwe zaak niet meteen zelf te behandelen, maar het Hof van Justitie te vragen hoe ze de Europese regels moet interpreteren: een verbod op onmenselijke of vernederende behandelingen is een Europees grondrecht, maar betekent dat ook dat lidstaten geen visum mogen weigeren aan wie dat grondrecht geschonden ziet? Het is een zaak met potentieel verstrekkende gevolgen: vluchtelingenorganisaties en politici uit heel Europa kijken gespannen toe. Maar voor Mohamed en zijn gezin, die met hun zaak de eerste aanzet gaven, maakt het niet uit. Na verschillende beroepsprocedures van Francken ligt hun zaak nu bij de Raad van State, die alleen over procedurefouten gaat. Een uitspraak kan nog ruim een jaar op zich laten wachten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden