Visuele verleiders

Verpakkingsmateriaal blijft een grote aantrekkingskracht uitoefenen op verzamelaars. En natuurlijk roept het ook veel nostalgie op. Zowel in Zaandam als in Deventer loopt momenteel een expositie over verpakkingen....

De ene tentoonstelling loopt al bijna twee maanden, de andere opende een week geleden. Beide exposities gaan over verpakkingsmaterialen die ook in de 21ste eeuw een grote aantrekkingskracht op verzamelaars zullen blijven uitoefenen. En beide zijn een feest der herkenning getuige spontane uitroepen als 'Ik heb die van oma nog' of 'Die heb ik ook nog gehad' en de spijtige bekentenis: 'Ik weet niet waar ze gebleven zijn.' Zwelgen in nostalgie voor ouderen, maar ook kinderen vermaken zich uitstekend, want die plaatjes zijn 'best wel cool'.

Verpakt & Versierd, de expositie in het Zaans Museum, biedt een chronologisch overzicht van verpakkingen, vanaf het einde van de negentiende eeuw, toen medailles en handtekeningen van de fabrikant kopers moesten overtuigen van de degelijkheid en wenselijkheid van het product (de klant kon immers niet meer zien wat er in het pakje zat), tot en met de op de computer gemaakte ontwerpen met een sterk erotische inslag, die ook voor de visuele verleiding worden ingezet. Verpakking moet functioneel zijn, uitstraling hebben en de laatste tien, twintig jaar ook milieuvriendelijk zijn.

Betoverend Blik, Nederlands bedrukt blik 1880-2000, in het Speelgoed- & Blikmuseum in Deventer, beslaat dezelfde periode als de tentoonstelling in de moderne blokkendoos bij de ingang van de Zaanse Schans en beperkt zich tot blikken verpakkingen: bussen en trommels voor koekjes, cacao, chocolade, sigaren, thee, koffie en wat er al niet meer deel uitmaakt van het assortiment kruideniers- en rookwaren.

In het Zaans Museum zijn eveneens talrijke vitrines met blikken in allerlei soorten en maten te bezichtigen. Daar is geen ontkomen aan als het over de Nederlandse verpakkingsindustrie gaat en over de rol die de Zaanstreek, het oudste industriegebied van Nederland, daarin heeft gespeeld en nog speelt. Albert Heijn, Verkade, Honig en Lassie zijn namen die geen nadere uitleg behoeven.

Overlappingen zijn dan ook niet uit te sluiten. Echt hinderlijk zijn ze niet. Soms doet de bezoeker een ontdekking die eerder vermakelijk dan irritant is. Het blikken vliegtuig dat in een vitrine van het Zaans Museum als etalagemodel reclame maakt voor King pepermunt is afkomstig van het Speelgoed- en Blikmuseum. Beide musea kunnen niet om het fenomeen van de Droste-verpleegster heen en dat is ook logisch, want het verkoopsucces van Droste's cacao is onverbrekelijk verbonden met het gedateerd aandoende uiterlijk van de verpakking.

Er is nog een overeenkomst, waarschijnlijk een onbedoelde. Zowel het Zaans Museum als het Speelgoed- & Blikmuseum stopt fraaie voorbeelden van toegepaste kunst weg. Zo'n honderd jaar geleden kwam de decoratie van verpakkingen onder invloed van de heersende kunststromingen. Kunstenaars kregen het verzoek verpakkingen vorm te geven. De eerste verpakkingen met een eigen stijl droegen de kenmerken van de gestyleerde vormgeving van art nouveau.

Jan Toorop ontwierp voor de Delftse Slaoliefabriek NOF in art-nouveaustijl een affiche - twee sierlijke vrouwenfiguren van wie er één sla aanmaakt - dat opzien baarde en tegelijkertijd werd bestempeld als Slaoliestijl ofwel de Nederlandse variant van art nouveau. Het NOF-product met de gelauwerde opdruk is opgenomen in de expositie in het Zaans Museum, maar het oog van de bezoeker wordt er niet onmiddellijk naartoe getrokken.

Dat laatste gaat ook op voor een wonderbaarlijk mooi houten kistje van de firma J. W. De Hoog-Boots uit Utrecht, waarin vermoedelijk borstplaat of chocolade heeft gezeten. Op het deksel van het kistje zijn in primaire kleuren rechthoeken en vierkanten aangebracht die de invloed van De Stijl laten zien. Maar ook andere stromingen zoals de Amsterdamse school, art deco, de hippiecultuur en het postmodernisme in de jaren tachtig komen in de vormgeving van verpakkingsmateriaal tot uiting.

Soms was het pure belangstelling - bijvoorbeeld voor Japanse kunst - die aan het begin van de twintigste eeuw leidde tot de introductie van Japanse motieven op verpakkingsmaterialen. De ontwerper van de N.V. Dordrechtse Metalenwarenfabriek v/h Wed. J. Bekkers & Zoon liet zich inspireren door Japanse houtsneden en door het Franse blad Le Japon Artistique en daarvan zijn in Deventer enkele prachtige voorbeelden te zien.

Verpakt & Versierd gaat niet alleen op het uiterlijk van de verpakking in, maar ook op de functie ervan. Welke uitstraling moet een verpakking hebben en welke verpakking past het beste bij het product? Aan bod komen technische vernieuwingen en milieueisen die de totstandkoming van verpakking kunnen beïnvloeden. De Zaanse expositie wordt afstandelijker gepresenteerd dan Betoverend Blik, die het bedrukte blik in al zijn facetten toont: drukprocessen, toepassingen, diverse soorten dun staalplaat, voorzien van een miniem laagje tin, en vooral veel, heel veel bussen, dozen en trommels: van onwaarschijnlijk mooi tot kneuterig.

De expositie in het Speelgoed & Blikmuseum, dat is gehuisvest in twee middeleeuwse koopmanshuizen uit de bloeitijd van Deventer, appelleert ook meer aan de verzamelwoede van Nederlanders en moedigt aan tot frequente bezoeken aan rommelmarkten en uitdragerijen. Alleen al de catalogus met onder andere de namen van alle Nederlandse blikfabrikanten zal menig verzamelaar aanspreken.

Beide tentoonstellingen stellen kinderen niet teleur en ook dat maakt een keuze tussen deze twee exposities er niet eenvoudiger op. Als er al een Salomonsoordeel nodig is, dan volstaat wellicht de opmerking dat de exposities in Zaandam en Deventer elkaar ook aanvullen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden