Visstillevens als fusie van wetenschap en kunst

Om in de zeventiende eeuw een goede schilder te kunnen zijn moest je verstand hebben van es. Licht, perspectief, anatomie, mythologie, poe, sterrenkunde, geschiedenis....

Het genre visstilleven - waarschijnlijk wist amper de helft van de kunsthistorische wereld er tot voor kort het fijne van, laat staan het museumpubliek. Er waren al bloemstillevens, jachtstillevens, fruitstillevens, vanitasstillevens en ontbijtjes; nu blijkt er dan ook een markt geweest te zijn voor uitgestalde vis. Onder de mooie titel Vis Vitalis, Latijn voor levenskracht, liggen honderden vissen naar adem te happen, of tonen uitpuilende ogen en glanzende schubben hun recente dood.

Van alle schildergenres is het visstilleven het minst opzichtig gebruikt om symbool te staan voor de een of andere moraal. Uit schilderijen van onder andere Frans Snijders, Abraham van Beijeren en Pieter Claesz. blijkt eerder een haast biologische nieuwsgierigheid - een fusie van wetenschap en kunst.

Minutieus werden de schubben en tentakels, het vocht en het slijm van de archahe beetjes geschilderd. In de zeventiende eeuw zullen vissen dan ook, nog meer dan nu, verwondering hebben opgeroepen. Ze leefden ten slotte in een wereld die niet geobserveerd kon worden - onderwatercamera's waren er nog niet. Vissen kn niet 'naar het leven' geschilderd worden.

En met dode (of spartelende) vissen was het nog niet zo makkelijk om een levendige voorstelling te maken. Om platte composities te voorkomen stapelden sommige schilders de slappe vissen op tot een piramide, of hingen ze op aan een touwtje. De vissen uit de Hollandse rivieren en de Noordzee zijn bovendien nogal somber van kleur. Daarom werd de visvangst door veel schilders flink gemanipuleerd. Zo ligt er tussen menige uitstalling van rauwe, net gevangen vis een versgekookte kreeft, als lekker felrood accent.

Toch is het opvallend dat er weinig aanwijzingen zijn voor symbolische betekenis in de stillevens. In de andere schildergenres en in de zeventiendeeeuwse literatuur werden vis en visvangst namelijk wdankbaar gebruikt als beeldspraak voor liefde en geloof. Er werd wat aan de haak geslagen in de gedichten van Vondel en Cats. In de stillevens in de tentoonstelling zijn de allegorische of religieuze verwijzingen (bijvoorbeeld met een afbeelding van de wonderbare visvangst door de apostelen, symbool voor het 'vissen naar zielen in de zee van zonde') allemaal erg marginaal. Hier en daar kan een vis als fallisch symbool gezien worden, en als de bezoeker heel graag wil, kan hij bij de enkele vlieg die op een vis geschilderd is 'IJdelheid! Vergankelijkheid!' roepen. Maar het is allerminst zeker of de schilderijen als vanitasstillevens bedoeld zijn.

Verdieping van het thema is vooral te vinden in het aanvullende Vis Video. Het Centraal Museum zou het Centraal Museum niet zijn als het de oude kunstwerken niet ook een hedendaagse relevantie verleende.

Benauwdheid, onmogelijkheid in leven en liefde, dood en beweging worden met dezelfde fascinatie voor het onderwaterleven aan de orde gesteld door de videokunstenaars. Vooral de video Vietnam: towards the Complex van Jun Nguyen-Hatsushiba (2001) is, met jongens die onder water riksja's proberen vooruit te krijgen, een aangrijpende metafoor voor levensworsteling en tegelijk een ode aan de Vietnamese bootvluchtelingen die het gevecht met water niet overleefden.

Dat de video's niet naast de oude schilderijen zijn geplaatst, is best begrijpelijk. Pipilotti Rist's video Grossmut begatte mich / Search Wolken (1995) zou, met haar jankend versie van Chris Isaaks Wicked Games, de stillevens hebben overschreeuwd. Het moderne werk dat wpal tussen de oude schilderijen hangt, het gouden net Now Lift me Close (2003) van Anya Gallaccio, levert samen met De Vismarkt (1570) van Joachim Beuckelaer een sterke typering van de vluchtigheid van welvaart op. Met het eenvoudige maar goedgevonden uitgangspunt vis/levenskracht, vormen de kunstwerken een geslaagde wisselwerking tussen oud en eigentijds, en beeld en associatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden