Visionair musicus

Deze week werd de Zwitserse dirigent Michel Tabachnik in Grenoble ontslagen van rechtsvervolging. Goed, hij schreef muziek met titels die een hang naar het 'kosmische' verraden....

Cape maat 4, boord 42 - zo stond hij in de computer van de kleermakers van de Orde van de Zonnetempel. Dirigent Michel Tabachnik gaf er wel eens een lezing en moest daarbij natuurlijk gepaste kleding dragen. Jaren later zou hij terecht staan als veronderstelde nummer 3 in de hiërarchie van de Orde, op verdenking van lidmaatschap van een criminele organisatie en betrokkenheid bij meervoudige moorden. Deze week werd hij door de Correctionele Rechtbank van Grenoble (Frankrijk) ontslagen van rechtsvervolging, waarmee een einde kwam aan een van de merkwaardigste zaken die zich de afgelopen tijd in de muziekwereld hebben afgespeeld. Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

Tabachnik (58) begon zijn carrière als componist, maar in het kielzog van zijn leraar Boulez raakte hij al snel op het dirigentenpad en specialiseerde zich in het hedendaagse repertoire. Met name van Xenakis bracht hij een aantal belangrijke werken in première. Hij dirigeerde het Orchestre de la Suisse-Romande en de Berliner Philharmoniker en stond in Nederland voor het Residentie-Orkest, het Radio Symfonie Orkest en het Concertgebouworkest, onder andere met werken van Boulez.

De Orde van de Zonnetempel kwam in 1994 in het nieuws, nadat nagenoeg gelijktijdig in Zwitserland vele sekteleden, waaronder Tabachniks ex-echtgenote, en in de Canadese provincie Québec kleermakers van de Orde en enkele anderen dood waren aangetroffen. In 1995 en '97 volgden vergelijkbare gevallen in de Franse Alpen en opnieuw in Canada. In totaal 74 mensen, onder wie de twee leiders van de beweging, vonden de dood in dit meervoudige drama.

Hoewel kogels en sporen van brandstichting wezen op moord, leek er ook sprake te zijn van een vorm van medewerking. Zo waren de Franse slachtoffers in de winterse bergen blijkbaar rustig in een stervorm op de grond gaan liggen voordat zij doodgeschoten werden en de moordenaars de hand aan zichzelf sloegen. Het door de sekte uitgedragen gedachtegoed bood enig houvast: de leden van de Orde van de Zonnetempel vreesden de naderende Apocalyps en geloofden dat zij na hun dood een wedergeboorte op de wellicht vredigere planeet Sirius zouden beleven.

Bij zijn onderzoek naar de zaak stuitte de Franse rechter Fontaine met grote regelmaat op de naam van Tabachnik. De boulevardpers begon diens naam in verband te brengen met de zaak, waarbij de beschuldigingen steeds wilder werden. Tabachnik ontkende en verklaarde dat hij alleen zijdelings betrokken was met de Orde. Ter verdediging schreef hij een boek getiteld Bouc émissaire (zondebok), met een voorwoord van Pierre Boulez: 'Als iemand eenmaal is voorzien van de journalistieke klepper, is hij in exact dezelfde situatie als een middeleeuwse lepralijder.'

Maar voor wie wilde, klopte het beeld helemaal: het concert als ritueel, de dirigent als hogepriester en zijn bâton als hypergevoelige antenne voor berichten van Sirius. Aanwijzingen waren er genoeg: in zijn geschriften Les Archées (de alchemistenterm voor het vuur in het binnenste van de aarde) kondigde Tabachnik de overgang aan naar een 'kosmische mensheid' en pleitte hij voor een 'spirituele terugkeer naar God'.

Of neem zijn composities, met rare titels als Mondes, Eclipses en Cosmogonie pour une rose, of het megalomane Le Pacte des onze voor acht solisten, groot en klein koor, orkest, tape en gekleurd licht, op oud-Koptische teksten naar het apocriefe Evangelie van Thomas. Een oude brochure van uitgeverij Salabert meldt trots dat Tabachnik in deze 'visionaire studie' zelfs een 'metachemische theorie' weet te ontwikkelen.

Voor wie bekend is met de ideeënwereld van hedendaagse componisten (Messiaens hyperkatholicisme, Cages egoloze muziek of Stockhausens dierenriemprojecten) mocht dit dan weinig schokkend zijn, Tabachnik ontving anonieme bedreigingen, en de Franse justitie liet hem 'voor zijn eigen veiligheid' voor het oog van de camera's van CNN arresteren. Het onderzoek sleepte zich daarna jarenlang voort. In 1998 werd Tabachnik door de rechtbank van het Zwitserse Freiburg van rechtsvervolging ontslagen, in april van dit jaar kwam zijn zaak voor in Grenoble, waar vijf jaar gevangenisstraf tegen hem geëist werd en waar hij deze week is ontslagen van rechtsvervolging.

Voor violist in ruste Theo Olof, die samenwerkte met Tabachnik bij het Orchestre de Jeunes de la Méditerranée, kwam het nieuws destijds als een complete verrassing. Hij kende Tabachnik als een uitstekend musicus, die het jongerenorkest tot grote hoogten wist te leiden. 'Maar ik vertrouwde hem niet meer, en toen hij me nog eens opbelde, heb ik me wat terughoudend opgesteld.' Het Orchestre de Jeunes ontsloeg Tabachnik op staande voet, en ook in Montréal, Lausanne en Lissabon was hij niet meer welkom.

De Amsterdamse concertorganisator Robert Prins kreeg in 1996 te maken met de kwestie, toen het Wereld Jeugd Orkest, dat hij had uitgenodigd voor een zomerconcert in het Concertgebouw, ineens niet meer met Tabachnik durfde te werken. Een Luxemburgse ouder had gedreigd zijn kind niet mee te sturen op de tournee. Volgens Prins is het uitgesloten dat Tabachnik iets met de zaak te maken heeft. 'Het is een vitale, charismatische man, maar ook wel iemand die van uiterlijk vertoon houdt. Waarschijnlijk heeft zijn ijdelheid hem parten gespeeld. Ik hoop dat hij zijn vak nu weer gewoon zal kunnen uitoefenen.'

Aan het Brabants Orkest, waar Tabachnik in februari nog te gast was, zal het niet liggen. Ondanks de rechtszaak die hem boven het hoofd hing, maakte de dirigent zoveel indruk dat het orkest hem voor oktober 2001 opnieuw contracteerde, voor een cd-project rond de Nederlandse componist Géza Frid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden