Visca Catalunya!

De onafhankelijkheid van Catalonië lijkt dichterbij dan ooit. Dat roept spoken op van Spanjes oude broederstrijd en zou een precedent zijn in Europa.

Mannen en vrouwen van middelbare leeftijd klappen gedisciplineerd na de toespraken. De congreshal in Vic zit vol vanavond. Een bastion van het nationalisme op een uurtje rijden van Barcelona. Alles is Catalaans, te beginnen met de taal natuurlijk. Hier zit de provinciale Catalaanse middenklasse. Op het podium heerst een vlaggenzee met de officiële Catalaanse streepjesvlag, het blauw van de Europese vlag, maar ook de estelada, de niet-officiële vlag met de witte ster in een blauwe driehoek die de afscheiding van een eigen Catalaanse staat symboliseert. Els Segadors, het nationalistische Catalaanse volkslied, wordt massaal meegezongen.

De Catalaanse regiopresident Artur Mas (56) klimt energiek het podium op. Vandaag heeft hij zijn speech niet voorbereid op papier, er kan dus van alles gebeuren, grapt de leider van de nationalisten. De zaal begrijpt onmiddellijk waar het over gaat: de berichten over corruptie en zwartgeldrekeningen waarbij de president en zijn partij worden genoemd.

Mas ontsteekt al snel in een stijgende woede. Het ziet er echt uit. Het is een lage streek, leugens, een complot uit Madrid, roept de regiopresident met overslaande stem. Een aanval op Catalonië, een aanval op het volk. 'Ze proberen ons te verdelen. Sommigen denken dat ze het probleem oplossen als Mas het veld ruimt. Maar ze vergissen zich: het volk staat aan onze zijde.' 'Visca Catalunya, visca!', leve Catalonië, antwoordt de zaal in het Catalaans. De vlaggenzee zwaait ritmisch heen en weer.

Vervroegde verkiezingen

Heel Spanje weet: het zijn morgen geen normale verkiezingen in Catalonië. Samen met de Baskenland is dit een regio waar de nationalistische sentimenten vanouds een rijke voedingsbodem vinden. Voor de Nederlandse toerist is Barcelona vooral 'een lang weekeinde in Spanje'. De Catalaanse nationalist is dat een gruwel: Barcelona is de hoofdstad van Catalonië, een natie van 7,5 miljoen Catalanen en 'de volgende staat in Europa', aldus de verkiezingsleus van de nationalistische partij Convergència i Unío (CiU). Leider Mas schreef vervroegde regioverkiezingen uit, nadat op 11 september op de Diada, de officiële feestdag van de nationalisten in Barcelona, honderdduizenden Catalanen de straat op waren gegaan en een eigen staat hadden geëist. Onvrede over de crisis en de centrale regering in Madrid leidde tot een uitzonderlijke opkomst, de nationalisten roken een kans.

Sindsdien gaat het maar om één ding: een referendum over een eigen staat. De economische crisis, de failliete Catalaanse regio, het beleid van de nationalistische regering: het speelde geen enkele rol meer. De grote financiële problemen waar de nationalistische regioregering middenin zit, werden in één klap handig omgedraaid: als Catalonië zijn eigen belastingen houdt en niets meer afdraagt aan de rest van Spanje, zullen de Catalanen veel meer geld voor zichzelf kunnen houden, stellen de nationalisten.

Voor het eerst na de dood van dictator Francisco Franco in 1975 en de democratische grondwet die drie jaar later van kracht werd, staan de zaken daarmee in Spanje op scherp. De autonome regio's in Spanje werden ooit ingericht om tegemoet te komen aan de lokale nationalistische verlangens, zonder de eenheid van het land in gevaar te brengen. De onafhankelijkheid van Catalonië zet dat op het spel. Dat roept spoken op: Spanjes oude broederstrijd. Catalonië, met zijn sterke industrie, kent vanouds een grote instroom uit de rest van Spanje. Veel families zijn gemengd. De afgelopen weken stokten de gesprekken aan de Catalaanse familietafels.

Zoals bij Jordi Rebull (54), arts in Barcelona, die het onderwerp tijdens etentjes met zijn schoonfamilie inmiddels mijdt. Hij stemt al jaren op de nationalisten van CiU en steunt de stappen die nu zijn genomen van harte. De familie van zijn vrouw is niet Catalaans. 'We willen geen ruzie.' We zitten bij hem thuis in de wijk Pedralbes tegen de heuvels van Barcelona. Even verderop woont Johan Cruijff, die net een paar dagen eerder afscheid heeft genomen als trainer van het nationale Catalaanse voetbalteam.

De Catalanen voelen zich steeds minder geliefd in de rest van Spanje, zegt Rebull. 'Als je kijkt naar wat over ons wordt gezegd op Spaanse zenders en in kranten, dat is verschrikkelijk.' De Catalanen hebben hun eigen taal, hun eigen cultuur. Volgens minister van Onderwijs José Ignacio Wert, moeten de Catalaanse scholieren weer 'verspaanst' worden. Rebull is geen revolutionair. Maar toen de regering-Rajoy in Madrid de Catalaanse plannen voor een eigen, onafhankelijke belastinginning van de hand wees, was voor hem de maat vol. Volgens de nationalisten betaalt de rijke Catalaanse regio per saldo veel meer aan de Spaanse staat dan zij ervoor terugkrijgt. In 2009 zou het gaan om 16 miljard euro, ruim 8 procent van het nationale inkomen in Catalonië. Door zelf dat geld te houden, zou Catalonië zich economisch veel beter kunnen redden, beloven de nationalisten. 'Ik zie het praktisch, we moeten vooruit kunnen', zegt Rebull. 'We zijn meer Catalaans dan ooit tevoren.'

Dochter Martina (21) en zoon Ramon (17) knikken instemmend. Ze waren, net als hun vader, bij de grote demonstratie in september. 'Een gevoel dat we allemaal één waren', zegt Ramon. Als er een referendum komt, stemt hij zeker in met een Catalaanse staat. Net als Martina, al stemt haar vriend op de Partido Popular. Ze praten er onder elkaar niet over. Taboe. Vader Rebull noemt zich 'Catalaans en Spaans'. Zijn kinderen zien zichzelf toch vooral als Catalaans. 'In Madrid voel ik me niet meer thuis', zegt Martina.

'Dat krijg je ervan als je het onderwijs aan een regioregering afstaat', zegt regisseur en theaterdirecteur Albert Boadella (69). Van jongs af aan wordt de Catalaanse jeugd een geschiedenis geleerd van de 'oudste natie van Europa' en andere mythen uit de Catalaans-nationalistische doos. Verzinsels die met het nationalisme in de 19de eeuw opkwamen, zegt Boadella. Maar die er nog altijd ingaan als warme broodjes. De boodschap: Catalonië wordt al sinds 1714 onderdrukt, nadat de gehate koning Filips V een opstand in Barcelona bloedig had neergeslagen en het gebied de middeleeuwse rechten had ontnomen.

Satirisch theater

We zitten in Boadella's hoeve in een klein dorp in het glooiende rivierenlandschap van de Catalaanse Ampurdán. Hij is in deze streek geboren, net als Salvador Dalí. Aan de huizen en balkons zijn nu overal de onafhankelijkheidsvlaggen terug te vinden. 'Vijandig gebied', grapt Boadella. Samen met zijn theatergroep Els Joglars maakte hij al vanaf de jaren tachtig satirisch theater waarin de draak werd gestoken met de nationalistische leider Jordi Pujol en diens ambities van een eigen staat. De nationalisten konden er niet om lachen: Els Joglars werd uit de Catalaanse theaters geweerd. Samen met schrijvers en intellectuelen, onder wie Nobelprijswinnaar Mario Vargas Llosa, ondertekende Boadella een paginagroot antinationalistisch manifest waarin werd opgeroepen het onbegrip en de verwijdering tussen Catalonië en de rest van Spanje te bestrijden. 'Spanjes samenleving is mij heel wat waard. En nationalisme is een vorm van berekenende paranoia', verklaart Boadella. 'Er wordt een gemeenschappelijke vijand gecreëerd. Als je die eenmaal hebt, kun je niet zonder.'

Ook in Catalonië dreigt volgens Boadella een schisma tussen nationalisten en Catalanen die liever bij Spanje willen horen. Twee generaties zijn nu opgegroeid met de nationalistische boodschap. 'Ik ben bang dat dit niet meer terug te draaien valt. Met elke generatie die zo opgroeit, wordt het moeilijker.' Zelf heeft hij al afscheid genomen van Catalonië. Samen met zijn vrouw overweegt hij zijn huis te verkopen. 'Het is verstikkend. Maar ik ben vrij. Als ik in de hogesnelheidstrein stap, ben ik zo in Madrid.'

Pro-Europees

De Catalaanse nationalisten plaatsen zichzelf graag in de nationalistische ambities die elders in Europa opduiken. Schotland zal in 2014 zijn referendum houden en de overwinning van de N-VA van Bart de Wever bij de Antwerpse gemeenteraadsverkiezingen geeft het Vlaamse separatisme een steun in de rug. De Catalaanse nationalisten, die deel uitmaken van de Alliantie van Liberalen en Democraten voor Europa, gingen de verkiezingen in met de boodschap dat de nieuwe Catalaanse staat onmiddellijk deel zal uitmaken van de Europese Unie. Niemand meer pro-Europees dan de Catalanen, zo was de boodschap.

Bij een bezoek van Artur Mas aan Brussel eerder deze maand bleek echter weinig van Europees enthousiasme voor het project. De Voorzitter van de Europese Commissie, Durao Barroso, liet weten dat in het geval van een nieuwe Catalaanse staat het lidmaatschap gewoon aangevraagd moet worden. Dat is een probleem, want anders dan in Schotland is het aangekondigde referendum over onafhankelijkheid volgens de Spaanse grondwet ongeldig. Als Madrid niet meewerkt, kunnen de nationalisten hun 'volgende staat in Europa' wel vergeten. Andere landen beginnen eveneens met een schuin oog te kijken naar het rumoer in Catalonië als mogelijk precedent voor gedonder binnen de eigen grenzen. Boadella wijst op de ervaringen in Frankrijk met de bewegingen in Bretagne en Corsica en in Italië met de Lega Nord.

De Europese domper heeft al geleid tot de kritiek dat de Catalaanse nationalisten bezig zijn met een vorm van kiezersbedrog. Ook het argument dat een onafhankelijk Catalonië economisch gezien beter af is, wordt sterk betwijfeld. Hoogleraar economie en financieringsspecialist Antoni Zabalza rekende voor dat de Catalaanse regio per saldo maar een fractie meer aan de Spaanse staat bijdraagt dan zij terugkrijgt. Daar komt nog bij dat de Spaanse staat moest bijspringen omdat de Catalaanse regio door de crisis zonder kasgeld zat. Een nog groter probleem is de enorme schuld van bijna 160 miljard euro waarmee een nieuwe Catalaanse staat straks van start zou moeten gaan. 'Dat krijgen ze buiten Spanje nooit gefinancierd, de Catalaanse obligaties zijn nu al junkbonds', aldus Zabalza.

Wil Artur Mas, zelf econoom en als geen ander een calculerend nationalist, ondanks alles toch een referendum voor een eigen staat? Eerder tekende hij hierover in het Catalaanse parlement een akkoord met radicalere links-nationalistische partijen. Geen referendum zou kiezersbedrog zijn, verklaarde Mas deze week voor de radio. Arts Jordi Rebull verwacht dat er alsnog onderhandeld wordt over een nieuwe financiering. Als dat mislukt, moet het referendum worden doorgezet. Theatermaker Boadella: 'Nationalisten zijn een beetje als verwende kinderen. Als ze hun zin niet krijgen, gaan ze gewoon door.' Hij vreest dat er hoe dan ook een grens is overschreden en teruggaan moeilijk zal worden. Een afscheid dus, maar waarvan niemand in Spanje weet waarin dat zal eindigen.

CORRUPTIE

Verhalen over steekpenningen achtervolgen nationalisten

De Catalaanse nationalistische leider Artur Mas heeft volgens de Madrileense krant El Mundo toegang tot bankrekeningen in Zwitserland en Liechtenstein waar zijn overleden vader ruim 2 miljoen euro aan zwart geld had geparkeerd. Er loopt al enige tijd een onderzoek naar corruptie bij de Catalaanse nationalisten, Daarbij zou het gaan om een vast percentage aan steekpenningen dat werd afgedragen in ruil voor grote bouwprojecten. El Mundo citeerde uit een een tot dusver onbekend politierapport waarin staat dat ook nog eens 137 miljoen euro over de grens zou zijn gestald bij de familieclan van Jordi Pujol, voorganger van Mas en de historische leider van de Catalaanse nationalisten. Mas en de familie Pujol gaven geen opheldering over de rekeningen in belastingparadijzen, maar deden aangifte wegens laster tegen El Mundo. Volgens de nationalisten zijn zij het slachtoffer van doelbewuste manipulatie vanuit de centrale regering in Madrid.

SEPARATISME IN EUROPA

Schotland

Kosovo

Vlaanderen

Noord-Cyprus

Padanië

Baskenland

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden