Vis gaat de koe achterna

De kweekvis verovert de ijsbakken van de vishandelaar. Binnen dertig jaar is er meer kweekvis op de markt dan wilde vis....

Recentelijk nog een goedkoop stukje zeebaars gekocht op de markt? Grote kans dat het gekweekte vis was. Wilde zeebaars is onbetaalbaar, maar kweekzeebaars ligt al voor elf euro de kilo bij de visboer.

Als je goed kijkt kun je het zien, zegt Imko Binnerts, een van de beste viskoks van Nederland. 'Een gekweekte zeebaars heeft meer vet in de buikwand. Dat komt doordat het een luie vis is die niet hoeft te jagen om aan de kost te komen.' Maar hoeveel consumenten controleren een vis op zijn buikwand?

Sluipenderwijs verovert de kweekvis de ijsbakken van de vishandelaar. Zalm, tilapia, meerval en forel komt vrijwel altijd uit kwekerijen. De kweek van zeebaars, zeebrasem, tarbot en tong is in opkomst. En het zal niet lang duren of ook kabeljauw komt uit de kwekerij.

Viskweek, ook wel aquacultuur genoemd, is booming business. Volgens de FAO, de landbouworganisatie van de Verenigde Naties, is aquacultuur wereldwijd de snelst groeiende voedselproducerende sector. Kweekvis is in snel tempo bezig zijn wilde soortgenoten in te halen.

Nu nog wordt er twee keer zoveel vis gevangen (96 miljoen ton) als gekweekt (45 miljoen ton). Maar binnen dertig jaar zal er meer kweekvis op de markt zijn dan wilde vis, verwacht de FAO.

De 'blauwe revolutie' wordt het genoemd. Het is een keerpunt in de geschiedenis van de visserij. Duizenden jaren geleden sloegen landbouwhuisdieren als de kip, de koe en het varken dezelfde weg in. Van prooi in het wild tot gedomesticeerd dier. Niet dat er iets nieuws onder de zon is. Vijfduizend jaar geleden werd in China al karper gekweekt. Maar de moderne aquacultuur kreeg een enorme impuls door de kweek van zalm in de jaren zeventig.

Wilde zalm is een zeldzaamheid geworden. Sinds 1975 daalde de vangst van wilde Atlantische zalm met 90 procent tot een schamele 5000 ton. Dit gat werd opgevuld door kweekzalm. In dezelfde periode groeide de productie van kweekzalm van bijna niks tot meer dan een miljoen ton nu, tweehonderd keer zoveel als de wilde vangst.

De grootste producent van kweekzalm in de wereld is het Nederlandse veevoederconcern Nutreco, dat over grote kwekerijen beschikt in Noorwegen. Na de zalm is het nu de beurt aan de kabeljauw, zegt directeur communicatie Frank van Ooijen.

Na jarenlange research hebben onderzoekers van Nutreco onlangs een doorbraak bereikt bij de kweek van kabeljauw, de populairste witvis in Europa. Maar de stand van de kabeljauw in de Noordzee is op een historisch dieptepunt beland.

Om de kabeljauw te redden, is de vangst aan strenge quota gebonden. Nutreco staat klaar om de rol van de kabeljauwvissers over te nemen. Het bedrijf verwacht de komende jaren duizenden tonnen kweekkabeljauw af te zetten.

Overal ter wereld is de aquacultuur in opkomst. Azië, met China voorop, is de grootste producent. Maar ook in de Amerika's en Europa wordt steeds meer vis gekweekt. In Nederland wordt vooral meerval en paling gekweekt en een beetje forel en tarbot.

Wereldwijd groeide de productie van kweekvis sinds 1970 met ruim 9 procent per jaar. De vangst van wilde vis steeg nauwelijks. Wat geen wonder is, want volgens de FAO lijdt 70 procent van de oceanen onder overbevissing.

De VN-organisatie heeft hoge verwachtingen van de aquacultuur. De FAO rekent erop dat viskweek een belangrijke bijdrage kan leveren aan de wereldvoedselvoorziening. Ook de Europese Unie is een pleitbezorger van viskweek als onderdeel van duurzame productie.

De voordelen van viskweek zijn evident: vissen gaan veel efficiënter met voedsel om dan landdieren. Een varken heeft ongeveer drie kilo voer nodig om een kilo te groeien, kweekzalm loopt bijna een op een, kabeljauw is nog zuiniger.

Voor viskweek hoeven geen schepen de zee op, wat brandstof spaart, en er is geen bijvangst die overboord wordt gezet. De prijs van wilde vis wordt beïnvloed door weer en wind, de kweekvis heeft dat probleem niet. Hij is bovendien verser. Visserschepen blijven vaak een week op zee voordat ze hun vis aan wal zetten.

En kweekkabeljauw levert dan wel geen bijdrage aan het instandhouden van wilde kabeljauw - daarvoor moet gewoon minder gevist worden - hij zorgt er wel voor dat we kabeljauw kunnen blijven eten als de wilde schaars en duur wordt. Van Ooijen ziet gouden bergen voor Nutreco: 'De visserij heeft zijn grenzen bereikt. We staan aan de vooravond van de opkomst van de aquacultuur.'

Maar het is niet alles goud wat er blinkt, waarschuwt visserijdeskundige Kees Lankester, adviseur van onder andere het Wereld Natuur Fonds (WNF). 'Er zijn grenzen aan de groei van viskweek. Anders zitten we straks met hetzelfde probleem als met de bio-industrie.'

Naast voordelen zitten er ook maren aan viskweek. Milieuvervuiling is er één. Iedereen zal raar opkijken als kippenboeren hun mest in zee storten. Maar de honderdduizenden zalmen die in Noorse fjorden worden gehouden, poepen het fjord ook vol, zegt Lankester.

Waar dat toe kan leiden is te zien aan de grootschalige garnalenkwekerijen in landen als Thailand, Indonesië en de Filippijnen. 'Daar zijn hele gebieden langs de kust verwoest door overbemesting. En als het water onbruikbaar is geworden, trekken ze verder langs de kust.'

In veel viskwekerijen wordt gebruik gemaakt van antibiotica om ziekten te bestrijden, om zalm roze te krijgen wordt kleurstof gebruikt. Een apart probleem vormen de tienduizenden kweekzalmen die jaarlijks ontsnappen en zich mengen zich met hun wilde familieleden. Dat ondermijnt de wilde soort. Zozeer, dat het de vraag is of er nog wel echte wilde zalm bestaat.

Ook hebben dierenbeschermers twijfels over de massaliteit waarmee kweekvis wordt gehouden. Daar staat tegenover dat de gangbare visserij ook niet even diervriendelijk te werk gaat. Vissen worden met duizenden tegelijk op elkaar gedrukt in sleepnetten en sterven gebutst en gekneusd aan dek.

Maar het grootste probleem van kweekvis is dat hij zijn eigen familie aantast. Zalm en kabeljauw zijn roofvissen die zelf ook vis eten. Het WNF heeft uitgerekend dat voor de productie van één kilo zalm vier kilo andere vis nodig is als voer.

Nu al wordt een derde van de 96 miljoen ton vis die jaarlijks wordt gevangen gebruikt voor de productie van visvoer. In plaats van de druk op de visstand te verlichten, voert de viskweek de druk juist op, aldus een recent WNF-rapport. 'Dat is de grens waar aquacultuur op stuit', aldus Lankester. 'Het kan niet tot in het oneindige groeien.'

Nutreco kent de kritiek en neemt die ter harte, zegt Van Ooijen. Sterker, het bedrijf nodigt regelmatig critici uit om te komen kijken en werkt waar mogelijk samen met milieuorganisaties. 'We hebben ons lesje geleerd. Onze uitgangspunten zijn voedselveiligheid en duurzaamheid. Dat is méér dan een PR-verhaal.' Het gebruik van antibiotica op kwekerijen in Noorwegen is acht jaar geleden al afgezworen. 'Alleen in Zuid-Amerika zijn we nog niet zover.'

De milieu-effecten van zalmpoep in de fjorden vallen reuze mee, blijkt volgens hem uit onderzoek. Om ontsnappingen tegen te gaan worden kwekerijen beschermd met dubbele netten. Roofdieren worden met geluid geweerd. Schadelijke kleurstof is vervangen door minder schadelijk spul.

Het probleem van het visvoer wordt volgens Van Ooijen overdreven. Voor de productie van visvoer wordt gevist op soorten die voor menselijke consumptie minder interessant zijn, zoals ansjovis en horsmakreel.

'Het is op zichzelf helemaal niet erg om te vissen. Als je er maar voor zorgt dat de vispopulatie zich in stand kan houden. Als duidelijk is dat een vis te veel wordt bevist wijken we uit naar een andere soort.'

Dat klinkt mooi, zegt Lankester. Maar wie controleert dat? 'Internationale cijfers van de visstand kloppen vaak niet. Nogal wat landen hebben zwakke overheden. De kusten van Afrika worden gewoon leeggevist door rijke landen. Niemand controleert dat.' Bovendien vangen de viskwekers het voer weg waarmee wilde roofvissen zich voeden, zegt Lankester. 'Ergens houdt het op.'

Maar ook daarop hebben de viskwekers het antwoord al klaar: vegetarische voeding. Volgens Andries Kamstra van het Rijksinstituut voor Visserij (Rivo) kan kabeljauw heel goed op een vegetarisch dieet worden gezet van lijnzaadolie en soja. Ik zie dat probleem van het visvoer niet zo.'

Vis die vegetarisch wordt gevoed heeft weliswaar iets minder gezonde omega-3 vetzuren in zijn vlees dan vis die vis eet, zegt Kamstra. Maar er blijft nog genoeg over om te zorgen dat vis gezonder is dan vlees.

Sinds januari dit jaar zijn viswinkels verplicht om op de verpakking of op bordjes te melden of de vis die ze verkopen kweek of wilde vis is. Maar de consument lijkt er niet wakker van te liggen, zegt Tilly Sintnicolaas, directeur van het Nederlands Visbureau. 'Mensen weten nauwelijks het verschil tussen kweek en wilde vis.'

De vraag is of het uitmaakt. Kenners weten dat wilde zalm stukken beter smaakt dan kweekzalm. Maar dat is een nogal academische discussie, omdat wilde zalm nauwelijks meer te krijgen is. Hoe zit het met andere soorten?

De betere koks halen hun neus op voor kweekvis. Over het algemeen smaakt kweekvis minder goed dan wilde vis, zegt Binnerts, die met zijn restaurant Imko's een Michelinster te verdedigen heeft. 'Gekweekte tarbot is slapper en grijzer dan wilde. Wilde vis moet zwemmen en jagen en heeft meer spierontwikkeling waardoor je een harde stevige vis krijgt.'

Hetzelfde geldt volgens Binnerts voor zeebaars, ook een typische jager. 'Als je me een wilde zeebaars voorzet en een gekweekte, weet ik vrijwel zeker dat ik het verschil proef. Het zou interessant zijn om dat een keer uit te proberen in een blindproeverij.'

Toevallig is dat laatst gedaan met kabeljauw, weet Kamstra van het Rivo. 'De proefpersonen moesten blind proeven. Er kwam een voorkeur uit voor kweek. Heel interessant.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden