achtergrond

Virus komt misschien niet van de markt in Wuhan, maar waarvandaan wel?

De WHO-missie in China is beëindigd. Harde conclusies zijn er nog niet, ideeën voor vervolgonderzoek wel. En daaruit blijkt eens te meer dat de missie onder druk van China staat. Zo kregen de wetenschappers deze opmerkelijke opdracht: onderzoek de theorie dat het virus niet uit China, maar uit het buitenland afkomstig is.

Het WHO-team, onder wie Marion Koopmans, arriveert bij een dierenmarkt in Wuhan. Beeld AFP
Het WHO-team, onder wie Marion Koopmans, arriveert bij een dierenmarkt in Wuhan.Beeld AFP

Het virus komt helemaal niet uit China. De dierenmarkt in Wuhan was niet de bron van het coronavirus dat de wereld in zijn greep houdt, het was hooguit de plek waar het virus voor het eerst om zich heen greep.

Dat was zomaar de indruk die een neutrale toeschouwer dinsdagochtend kon krijgen bij de eindpresentatie van de speciale WHO-missie in China, die er op zoek is naar de oorsprong van het virus. Natuurlijk bestaat er weinig twijfel dat het virus eind 2019 in China is overgesprongen op de mens. Maar zeg dat niet te hard in China zelf. Het land waar men steeds nadrukkelijker de fantasie uitdraagt dat het onheil niet uit China, maar van buiten moet zijn gekomen.

Vleermuizen komen ook voor in het buitenland, hoorde de wereld de Deense WHO-missieleider Peter Ben Embarek zeggen. En het virus kon ook best per ingevroren voedsel Wuhan zijn binnengevlogen. Dat is zelfs een ‘sleutelhypothese’, stelde Embarek, geflankeerd door zijn Chinese gastheren.

Trouwens, zijn er geen verhalen dat er in Europa al veel eerder mensen covid hadden? ‘Het zou heel interessant zijn om al dit soort aanwijzingen te onderzoeken, hier en elders in de wereld’, aldus de missieleider. ‘We proberen ons niet te beperken tot vooringenomen ideeën.’

Harde feiten

De harde feiten waarmee de WHO-missie komt, zijn overigens interessant genoeg. Feit één: het virus kwam, voor zover men heeft kunnen nagaan, rond Wuhan niet eerder dan december 2019 voor bij de mens. Dat werd afgeleid uit ziekenhuisdossiers, bloedmonsters en sterftecijfers. ‘We kunnen niet zeggen dat er voor december helemaal geen besmetting is geweest’, aldus teamlid Marion Koopmans. ‘Maar we zien in elk geval geen bewijs van wijde verspreiding.’

Feit nummer twee: het virus is maar losjes verbonden met de befaamde dierenmarkt van Wuhan, waar het allemaal zou zijn begonnen. Het vroegst bekende geval is van 8 december; de eerste patiënt met een direct lijntje naar de dierenmarkt pas van vier dagen later. ‘De markt was een plek waar verspreiding van het virus gemakkelijk kon plaatsvinden’, aldus Embarek. ‘Maar we weten niet hoe het virus er terecht is gekomen. Dat kan via een product zijn geweest, maar ook via een handelaar of een bezoeker.’

Misschien is het virus wel op een andere, kleinere markt in Wuhan op de mens overgegaan, of elders. ‘We hebben in elk geval bewijs gevonden dat het virus in de tweede helft van december al wijder circuleerde, ook buiten de markt’, aldus Embarek.

Rest de vraag van welk dier het virus afkomstig is. Want, het derde feit waarover iedereen het eens is: sars-cov-2 is een directe aftakking van een familie vleermuizenvirussen. ‘En Wuhan is een stad, geen typerende leefomgeving voor vleermuizen’, aldus Embarek.

Hypthotheses

Zo puzzelend komt de WHO uit op drie ‘sleutelhypotheses’, zoals Embarek ze noemt. Rechtstreekse besmetting door een vleermuis, die toch op de een of andere manier met een mens in aanraking is gekomen. Besmetting via een of ander ‘tussendier’ dat het virus doorgaf van de vleermuis aan de mens. En vooruit, omdat China zo aandringt: introductie van het virus vanaf een diepvriesproduct. De veronderstelling dat een ‘tussendier’ het virus doorgaf is veruit het waarschijnlijkste.

Op de markten vond men diverse diersoorten die mogelijk drager kunnen zijn van het virus: konijnen, fretten, wasberen en bamboeratten. ‘De volgende stap is om te kijken waar deze dieren vandaan zijn gekomen’, aldus Koopmans. ‘Sommige van de boerderijen en handelaren komen uit streken waar ook vleermuizen leven. Dat zijn mogelijke ingangen.’

Alleen loopt het spoor daar voorlopig dood. Zo’n 50 duizend varkens, koeien, geiten, kippen, ganzen, eenden en andere boerderijdieren uit 31 provincies, plus nog eens 50 duizend wilde dieren, zijn sinds 2019 bemonsterd, vertelde de Chinese WHO-delegaat Liang Wannian. ‘Maar alle resultaten waren negatief.’

Dan is er de voor China gunstige gedachte dat het virus heel ergens anders vandaan komt, en via bevroren of ingemaakt voedsel in Wuhan is beland. Een idee, dat China al maanden propageert: zo beweerde men al virusresten te hebben gevonden op diepvrieskip uit Brazilië, op garnalen uit Ecuador en op vis uit Indonesië. De WHO-missie voelde weinig aandrang om daartegenin te gaan en China te wijzen op feit nummer vier: namelijk, dat het zeer twijfelachtig is of het virus op bevroren voedsel wel besmettelijk blijft. ‘Er is veel werk nodig om deze interessante route te onderzoeken’, hield Embarek de Chinezen liever te vriend.

Iets meer tegengas kwam van Koopmans. Ja, er zijn een paar studies die beweren dat het virus al lang voordat men het in China werd aantoonde, rondging in andere landen, zoals Italië, erkende ze. Maar dieper dan dat ging haar knieval niet: ‘Het is moeilijk te zeggen hoe accuraat zulke verslagen zijn. Want de onderzoeksmethoden die men gebruikte zijn niet doorslaggevend’, zei ze.

In de Volkskrant was haar directe collega Gijs van Nierop enkele maanden geleden minder diplomatiek. ‘Geen bal’ zei hij te geloven van de Italiaanse bewering dat het virus al in de zomer van 2019 rondwaarde door Italië. De zelf ontwikkelde bloedtest die dat zou aantonen, was waarschijnlijk aangeslagen op antistoffen tegen een heel ander virus, vermoedt Van Nierop.

WHO: corona geen ‘laboratoriumongeluk’

Nee, het coronavirus komt niet uit het lab. ‘Hoogst onwaarschijnlijk’ acht de WHO-missie het dat het virus per abuis is meegelift met een slordige medewerker, het lab uit.

De theorie dat het virus uit het lab komt gonst al vanaf het begin rond. In het epicentrum van de uitbraak – Wuhan – is immers ook het Virologisch Instituut gevestigd, waar men onder meer vleermuisvirussen onderzoekt.

Britse en Amerikaanse virologen kwamen al eerder tot de conclusie dat het nieuwe virus waarschijnlijk niet uit een lab komt: sars-cov-2 mist alle kenmerken die je van een bewerkt laboratoriumvirus zou verwachten.

Dat valt mooi samen met de Chinese lezing van de feiten: ondenkbaar dat het land een virus zou laten ontsnappen, benadrukte de Chinese expert Liang Wannian. Bovendien zou men in het naburige laboratorium geen virussen bewaren die nauw lijken op sars-cov-2.

Lees ook

Virus ontsnapt aan vaccin in Zuid-Afrika: ‘Dit kon wel eens een groot probleem worden’
Net terwijl Nederland op het punt staat om het massaal te gaan inzetten, staakt Zuid-Afrika de inentingen met het coronavaccin van AstraZeneca en de Universiteit van Oxford. Reden: het vaccin blijkt niet goed te werken tegen de Zuid-Afrikaanse variant van het virus. Moeten we ons zorgen maken?

Hoe gaat het met vaccineren in Nederland en wereldwijd? De belangrijkste grafieken op een rij
Hoeveel mensen zijn er ingeënt, en in welk land gaat de campagne het snelst? Een overzicht van de coronavaccinaties in Nederland en andere landen.

Alles over het coronavirus bij elkaar
Een handig overzicht van de belangrijkste zaken rondom het coronavirus vindt u in dit dossier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden