Virtuoze lijdenstocht

De Deense regisseur Lars von Trier houdt ervan de media te manipuleren. Even virtuoos speelt hij in 'Dogville' met de verwachtingen van de kijker....

DAVID SNEEK

Hij verafschuwt het en hij houdt ervan.

Lars von Trier heeft een dubbele houding ten opzichte van de retorische kant van film.

Enerzijds is hij de regisseur die met het kleurloze digitale camerawerk in Breaking the Waves en als grondlegger van de Dogmabeweging een aanval inzette op gekunstelde filmconventies. Tegelijk laat zijn werk een grote voorkeur voor marketing, publicitaire trucs en merknamen zien.

In zijn vroege film Epidemic was onafgebroken de filmtitel rechtsboven in rode letters in beeld, als het logo een tv-kanaal. Zelfverheerlijkend waren de begin-en eindtitels van Europa, de internationale doorbraak van Von Trier, waarin zijn naam pompeus het hele beeld vult. Met The Idiots presenteerde hij een film die vooraf werd gegaan door het fameuze Dogmacertificaat, een plechtig keurmerk dat garandeert dat de film was gedraaid volgens de, in het geval van Von Trier, door de regisseur zelf vastgelegde regels.

De vloer van het decor is het meest opvallende handelsmerk van Dogville. Wanneer Grace, een jonge vrouw die wordt achtervolgd door gangsters, het dorp in the Rocky Mountains binnenvlucht klinkt geblaf. Het geluid is realistisch, de hond die het voortbrengt niet. De waakhond is een geschilderde omtrek op een donkere ondergrond, waarnaast in grote letters 'dog' staat geschreven.

Zo ziet vrijwel het hele dorpje eruit. De contouren van straten, huizen en tuintjes zijn met dikke witte strepen aangegeven. Daartussen zijn slechts een paar losse rekwisieten te vinden: een dambord, een raamkozijn. Het daglicht is in het gehucht een witte wand, de nacht een zwarte leegte.

Tegen dat toneeldecor wordt in een proloog en negen hoofdstukken de lijdensweg van de door Nicole Kidman gespeelde Grace gevolgd. Ze zoekt hulp in het dorp en mag blijven in ruil voor gratis arbeid voor iedere bewoner. Werk dat geleidelijk verandert in steeds wredere uitbuiting.

Dogville is een verre van aangename plek, en in Cannes leverde de karikatuur van het provinciale dorp de film kritiek op wegens een 'anti-Amerikaanse' teneur. Von Trier versterkte de irritatie door te benadrukken dat hij nooit in de Verenigde Staten is geweest. De controverse moet hem hebben behaagd. De aandacht die hij kreeg voor de met honderd digitale camera's gefilmde musicalscènes uit Dancer in the Dark, de discussies over het Dogma-manifest: altijd weet hij de pers te bespelen. Denk aan de publiciteit die Von Trier kreeg toen hij The Idiots een jaar na de bioscooprelease weer uit roulatie probeerde te halen, nadat hij had ontdekt dat de producent achter zijn rug een Dogma-regel had overtreden door duistere opnames digitaal lichter te maken.

Zo manipuleert Von Trier de media, en even virtuoos speelt hij in Dogville met de verwachtingen van de kijker. Wie de licht ironische voice-over in elegante volzinnen aan het begin van elk van de hoofdstukken de gebeurtenissen hoort inleiden, begeleid door Vivaldi-uitvoeringen op authentieke instrumenten, waant zich in een prettig ouderwetse literatuurverfilming - stem en muziek zijn nadrukkelijk door Kubricks Barry Lyndon geïnspireerd. Zodra de verteller is uitgesproken, volgt de terugkeer naar de leegheid van de filmset en de harde verhoudingen in het dorpje.

Hetzelfde patroon blijft zich de hele film herhalen, en wordt vooral met groot effect doorgevoerd in de eerste verkrachtingsscène. De start is in close-up. Grace is alleen met appelteler Chuck, die haar benadert, bedreigt, betast, vastgrijpt. En dan, precies op het moment dat de intimidatie overgaat in aanranding, neemt de camera afstand, en is ook de omgeving te zien: de bewoners van de omliggende woningen, die achter onzichtbare muren bezig zijn met hun imaginaire huishouden. De aandacht verschuift van de verkrachting naar de vormgeving, naar de theaterconventies in de filmstudio.

De wijze waarop Von Trier de illusie opbouwt en vervolgend ruw verstoort is geniaal; de personages komen tot leven en worden dan weer kil becommentarieerd. Het reflecteert Von Triers relatie tot de Hollywoodcinema. De meeste van zijn films - Elements of Crime, Europa, Breaking the Waves en Dancer in the Dark - zijn Engelstalig, alsof hij lonkt naar de overheersende Amerikaanse filmindustrie. Nu hij voor het eerst een cast ter beschikking heeft van sterren die zo beroemd zijn dat ze ook in een superproductie zouden passen, met naast Kidman onder anderen Lauren Bacall en James Caan, spant hij zich in een drama te maken dat alle glamour ondermijnt.

Von Trier heeft aangekondigd dat Dogville het begin is van een trilogie over de VS - het is de 'U' uit zijn USA. Even goed kan de film worden gezien als het laatste deel van een drieluik. Na Bess in Breaking the Waves en Selma in Dancer in the Dark is Grace de derde vrouw in het oeuvre van Von Trier die een eindeloze serie vernederingen moet ondergaan.

De plots van de drie films zijn onmogelijk melodramatisch. De opoffering en lijdzaamheid van de vrouwen was tachtig jaar geleden in een zwijgende film acceptabel, maar kan nu slechts met een cynische blik worden bekeken. En juist daarom is de stilering zo belangrijk. Alleen door de religieuze passie in Breaking the Waves te vervormen met jump-cuts en een hypernerveuze camera, alleen door van de tragiek van Dancer in the Dark een absurde musical te maken, konden de verhalen weer nieuw lijken.

Het is de manier waarop ook Dogville werkt. De tegenslagen van Grace in het bergdorpje worden gefilterd en vervormd door de theatrale omgeving. De hypocrisie die haar omringt is van dichtbij monsterlijk, maar van een afstand heel grappig. Dogville is een treurige morele vertelling én een bijzonder boosaardige komedie. & bullet;

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden