interviewmarc van ranst

Viroloog Marc van Ranst laat zich niet intimideren: ‘Ik ben volledig vrij om te reageren op onzin’

Marc Van Ranst: ‘Zeker tegen het einde van een pandemie lukt het veel mensen niet langer het verschil te maken tussen de weerman die storm voorspelt en de storm zelf.’ Beeld Aurélie Geurts
Marc Van Ranst: ‘Zeker tegen het einde van een pandemie lukt het veel mensen niet langer het verschil te maken tussen de weerman die storm voorspelt en de storm zelf.’Beeld Aurélie Geurts

De uitgesproken Belgische viroloog Marc Van Ranst moest onderduiken na doodsbedreigingen door de militair Jürgen Conings. Hij zal zich er niet door inhouden. ‘Ik hoef toch niet zichtbaar onder de indruk te zijn van een stelletje idioten?’

In Nederland stelt iedereen die online weleens een coronadiscussie volgt zich vroeg of laat de vraag waarom een plat land toch ook zoveel platte mensen moet voortbrengen. In België is dat misschien nog wel erger.

Of laat dat misschien maar weg, want op 17 mei drong de 46-jarige militair en rechts-extremist Jürgen Conings het munitiedepot van het leger binnen om daar vier raketwerpers, een FN P90-machinegeweer en een handpistool te ontvreemden. In brieven aan zijn vriendin en de politie liet hij weten ‘in het verzet’ te gaan tegen de coronamaatregelen, onder meer door ’s lands bekendste viroloog Marc van Ranst te vermoorden.

Nu was Marc Van Ranst (56) wel wat gewend. Als relatief bekende Vlaming sprak hij zich al jaren kritisch uit in televisieprogramma’s – niet alleen over virussen en epidemieën, maar ook over de opkomst van rechts-extremisme in België. Hij vindt dat hij als wetenschapper ongeremd in het publieke debat moet kunnen staan, wat hem al in 2018 de typering ‘Dokter Haat’ opleverde; een bijnaam gemunt door de toenmalig staatssecretaris van de rechts-nationalistische partij Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA).

Toch zit er nog ruimte tussen een wetenschapper die soms stof doet opwaaien en iemand die opeens in de apotheose van een totaal gestoorde complotdenkerstheorie is beland, waarbij honderden agenten een landelijke klopjacht opzetten omdat een extreem-rechtse korporaal hem met een raketwerper wil vermoorden. Had uzelf ooit verwacht dat het zo uit de klauwen kon lopen?

‘Ja’, antwoordt Van Ranst een week nadat het levenloze lichaam van Conings werd aangetroffen in een natuurpark in Belgisch-Limburg en Van Ranst en zijn gezin, na ruim een maand in een safehouse te hebben gezeten, weer naar huis werden gebracht.

‘In een van de eerste corona-interviews die ik hier in België gegeven heb, heb ik dit allemaal voorspeld. Wanneer je gespecialiseerd bent in de geschiedenis van vroegere pandemieën en epidemieën, weet je dat het elke keer zo is gegaan. We zaten destijds nog in het moment dat virologen helden waren omdat ze het antwoord op alle vragen hadden. Ik heb toen opgemerkt dat zodra je wordt opgehemeld, anderen al bezig zijn de messen van de guillotine te slijpen. Dat eindigt nooit goed, zei ik. Zodra de acute dreiging van het virus namelijk verdwijnt, zullen mensen op zoek gaan naar zondebokken. Zeker tegen het einde van een pandemie, als iedereen moe is, lukt het veel mensen niet langer het verschil te maken tussen de weerman die storm voorspelt en de storm zelf.’

Hoe komt dat?

‘Het zoeken naar een zondebok, en die vervolgens overladen met alle mogelijke, vaak ook imaginaire problemen, geeft veel mensen het gevoel de controle weer terug te krijgen. Omdat men in dit soort situaties meestal één zondebok kiest, en omdat in België een kwart van de kiezers extreem-rechts stemt en ik al sinds mijn middelbare schooltijd opkom tegen racisme en extreem-rechts, was de keuze in dit geval snel gemaakt.’

Dat mechanisme, zegt Van Ranst, werd in Vlaanderen nog eens versterkt doordat elke keer als hij als viroloog voor een nog strengere lockdown pleitte, rechts-nationalistische politici van Vlaams Belang en N-VA hem subiet wegzetten als aandachtszoeker, lasterende video’s over hem deelden met hun volgers en zeiden dat Van Ranst vanwege zijn controversiële uitspraken de haat van types als Jürgen Conings over zichzelf afroept.

20 juni. Extra politie komt aan bij het Dilserbos in het Nationaal Park Hoge Kempen, nadat het lichaam van de extreem-rechtse militair Jürgen Conings na een wekenlange zoektocht  is gevonden. Beeld Belga
20 juni. Extra politie komt aan bij het Dilserbos in het Nationaal Park Hoge Kempen, nadat het lichaam van de extreem-rechtse militair Jürgen Conings na een wekenlange zoektocht is gevonden.Beeld Belga

Ontvangt u nog altijd doodsbedreigingen?

‘Dagelijks. Vandaag is er nog eentje bijgekomen: een bedreiging met het kidnappen van mijn zoontje...’

Uw zoon is 12. Hoe gaat u daarmee om?

‘Wij hebben al sinds juli 2020 politiebewaking, dus dat is hem niet meer vreemd. Maar die situatie in het safehouse was wel anders – het was moeilijker. Kent u de film La vita è bella? Zo hebben we deze ervaring ook voor hem proberen te benaderen. We hebben gedaan alsof het allemaal een leuk avontuur was... Dat was soms lastig, maar mijn zoon is gelukkig een moedig kereltje.’

Vrij snel nadat u het safehouse had verlaten, schoof u weer aan in een Vlaamse tv-studio. Waarom blijft u, na alles wat u overkomen is, actief in het publieke debat?

‘Ermee ophouden is echt geen optie. Dat zou betekenen dat je aan hun intimidatie toegeeft waardoor het voor anderen nog moeilijker wordt zich uit te spreken. Je weet dat dit soort types direct met hun intimidatie naar de volgende gaan, ditmaal bovendien gesterkt in het idee dat hun methoden werken. Zodra mensen zeggen: oei, ik reageer niet meer op onzin, want anders krijg ik dezelfde heisa over mij heen als de virologen, dan staan we aan het begin van een heel gevaarlijke periode.’

Vanuit het safehouse mengde u zich ook in een discussie in de groep ‘Als 1 man achter Jürgen’, een plek waar 50 duizend Conings-sympathisanten actief zijn. Daarin schreef u: ‘Niveau nihil, maar ja, wat hadden we verwacht van een groepje terroristenondersteunders’. Waarom zoekt u die confrontatie op?

‘Ik was daar vooral uit interesse in wat er over mij wordt geschreven. Ik ben graag op de hoogte wat voor onzin, plaatjes, tekeningen en cartoons er precies gedeeld worden. Maar als ik vervolgens op zo’n plek lees dat ik waarschijnlijk ergens bang in een hoekje mijn Pamper lig vol te schijten, dan krijg ik de neiging ze te tonen dat dat zeker niet het geval is. Ik koester echt niet de illusie dat ik hun mening kan veranderen. Maar ik wil hun ook niet het idee geven dat ze er ook maar enigszins in slagen mij te intimideren.’

4 juni. Militairen zoeken naar de op 17 mei verdwenen Conings. Beeld Belga
4 juni. Militairen zoeken naar de op 17 mei verdwenen Conings.Beeld Belga

Je zou zo’n reactie ook kunnen zien als olie op het vuur.

‘Ik hoef toch niet zichtbaar onder de indruk te zijn van een stelletje idioten die dat soort onzin verkopen? Als ik zoiets lees, ben ik daar simpelweg boos over, dus dan toon ik dat. En als dat voor hen olie op het vuur is: so be it. Het automatisme dat je je heel stilletjes moet houden, verwerp ik. En het is niet dat ik een theekransje van oude lieve dames verstoor, hè? Deze mensen zijn onzin over mij aan het verkondigen en ik ben volledig vrij daarop te reageren.’

Ook groepen als Viruswaanzin, de Vlaamse equivalent van Viruswaarheid, wakkeren de haat jegens Van Ranst vrijwel continu aan. ‘Begin januari had meneer Michael Verstraeten, de voorman van Viruswaanzin, het in zijn nieuwjaarsspeech over de doodstraf voor virologen, uitgesproken door een tribunaal en uit te voeren op een publieke en – let op – gruwelijke wijze. Daaruit blijkt toch dat beschaving bij sommige mensen maar een dun laagje vernis is. En wanneer je dat eraf krabt, kom je snel dit soort ideeën tegen.’

Ziet u een directe lijn tussen types als Verstraeten en de man die u probeerde te vermoorden, Jürgen Conings?

‘Het zijn nooit directe lijnen. Nee, het begint altijd met mensen die de bodem bemesten. Dat zijn in dit geval de politici van Vlaams Belang of types zoals Thierry Baudet; vaak extreem-rechtse of racistische politici die er met hun uitspraken voor zorgen dat bepaalde denkbeelden salonfähig worden. Stap twee zijn de mensen die in die bemeste bodem ontkiemen, zoals bij jullie dansleraar Willem Engel (de voorman van Viruswaarheid in Nederland, red.). Het typische aan die mensen is dat ze niet alleen vinden dat ze hun mening mogen uiten, ze vinden hem zelfs zo belangrijk dat ze iedereen die er niet akkoord mee is, mogen bedreigen.’

Stap drie zijn volgens Van Ranst de mensen als Conings, die, volledig verdwaald in het labyrint van hun eigen gelijk, daadwerkelijk tot actie over gaan. ‘Zodra dat gebeurt, zodra het misgaat, trekken de grondbemesters en de ontkiemers er altijd meteen hun handen van af met het excuus dat ze dit nooit hadden kunnen voorspellen. En dat klopt: je weet nooit wat er precies gaat gebeuren. Je weet alleen zeker dat er iets gaat gebeuren.’

4 juni: de zoektocht naar Conings is in volle gang in het Nationaal Park Hoge Kempen. Beeld Belga
4 juni: de zoektocht naar Conings is in volle gang in het Nationaal Park Hoge Kempen.Beeld Belga

‘Dat geldt overigens ook voor Nederland. Ik zag meneer Baudet vorige week in jullie parlement eigenlijk precies dezelfde dingen zeggen als Willem Engel en dan denk je toch: poe, het is niet omdat die man een das draagt dat hij plots respectabel is geworden. Dat soort figuren komen in talkshows, hebben aanzien en worden zelfs betaald door ons gemeenschapsgeld, maar wat ze eigenlijk doen, is onder het mom van bescherming bieden onze maatschappij stap voor stap kapotmaken. En omdat er te veel mensen van goede wil zwijgen, is mijn persoonlijke mening dat het eerst erger wordt voordat het beter wordt.’

Bent u de afgelopen weken anders over uw landgenoten gaan nadenken?

‘Wanneer je naar die groep van vijftigduizend Jürgen-supporters kijkt, verbaas je je over twee dingen. Een: het verbluffende gemak waarmee ze het doel van Conings, namelijk mij vermoorden, overnemen als zijnde perfect legitiem en normaal. En ten tweede: dat je in die groep een aantal mensen herkent uit je eigen buurt. Ouders van vroegere klasgenootjes van mijn zoontje bijvoorbeeld. Je weet natuurlijk dat op zo’n plek veel trollen actief zijn die meerdere accounts hebben. Daar kun je niets aan doen. Maar als je profielfoto’s ziet van mensen die je daadwerkelijk kent, denk je wel: jeetje, deze mensen zijn niet alleen bevangen door pure, onversneden, geconcentreerde haat. Ze bestaan echt.’

CV Marc van Ranst

1965 Geboren op 20 juni in Borchem

1990 Afgestudeerd als arts aan de Katholieke Universiteit Leuven

1994 Doctoraat in de virologie

1999 hoogleraar geneeskunde aan de KU Leuven

2019 hoofd van het Laboratorium Klinische en Epidemiologische Virologie aan die universiteit

2020 Lid van de adviesorganen over de coronapandemie voor de Belgische regering

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden