'Vincent van Gogh vermoord'

Een doodlopend pad, een dreigende wolkenlucht en een zwerm gitzwarte kraaien. Het sombere schouwspel op Vincent van Goghs schilderij Korenveld met kraaien (1890) wordt alom gezien als aankondiging van zijn zelfmoord. De Amerikaanse Pulitzerprijs-winnaars Steven Naifeh en Gregory White Smith concluderen echter dat hij werd vermoord na een uit de hand gelopen pesterij. Conservator Leo Jansen van het Van Gogh-museum ziet voor deze lezing geen harde bewijzen.

AMSTERDAM - Tien jaar lang werkten Naifeh en White Smith aan hun biografie Van Gogh: The Life. Met een klein leger aan vertalers en researchers onderzochten de twee alle documentatie die wereldwijd over de beroemde schilder is te vinden. Van zijn jeugd in het Brabantse Zundert tot zijn laatste zeventig dagen in het Franse dorpje Auvers-sur-Oise: de verschillende fasen van zijn leven worden gedetailleerd doorgelicht in hun duizend pagina's tellende werk. De auteurs werpen nieuw licht op het milieu waarin Van Gogh opgroeide en de invloed daarvan op diens karakter en drijfveren.


Maar de meest in het oog springende conclusie van Naifeh en White Smith is dat de schilder niet zelf de trekker overhaalde op 27 juni 1890.


De sterfscène uit de film Lust for Life (1956) van Vincente Minnelli domineert de visies op de dood van Van Gogh. Hij zou zichzelf in de korenvelden nabij het Franse dorpje Auvers door het hart hebben willen schieten, maar richtte verkeerd. Daarvandaan zou hij naar zijn kleine kamertje zijn gestrompeld om dertig uur later in de nabijheid van zijn geliefde broer Theo te sterven.


Naifeh en White Smith betogen dat de omstandigheden op de dag van Van Goghs dood wijzen op een andere doodsoorzaak. Zij ontdekten een gerucht dat in de zomer van 1890 en de jaren daarna door Auvers rondzong: Van Gogh zou zijn vermoord door twee tienerjongens na een pesterij. Niet in de korenvelden, maar in de straten van het dorp.


In Van Gogh: The Life pogen de onderzoekers dit gerucht te bewijzen door middel van getuigenverklaringen - de geweerschoten werden in het dorp gehoord - en een 'bekentenis' van de scholier René Secrétan. In een latere brief beschrijft Secrétan hoe hij in de zomer van 1890 Van Gogh onophoudelijk treiterde en dat Van Gogh daarom zijn pistool had gestolen. In de reconstructie van de onderzoekers is het in de straten van Auvers tot een confrontatie gekomen tussen Van Gogh en de twee tieners. Wie het pistool bij zich had wordt in het midden gelaten, maar een fatale schotwond was het gevolg. Dit zou bewijzen waarom de kogel niet in het hart of hoofd van de schilder zat, maar in zijn buik. Ook is het een verklaring waarom de schilderspullen van Van Gogh verdwenen: de tieners namen ze mee. 'Beschuldig niemand anders', zei de schilder op zijn sterfbed. In de ogen van Naifeh en White Smith wilde Van Gogh niet dat zijn jonge moordenaars zouden opdraaien voor zijn dood.


Zinvolle bijdrage

Echte bewijzen voor de moord op Van Gogh hebben de onderzoekers echter niet, stelt conservator Leo Jansen van het Van Gogh-museum. Hij spreekt van een zinvolle bijdrage aan de theorieën rondom de dood van de schilder. 'Er is heel veel onduidelijk over de dood van Van Gogh en dat blijkt ook uit deze hypothese. Er worden te veel aannames gedaan om te stellen dat hij echt is vermoord.'


Volgens Jansen blijft het bij het onderzoek van Naifeh en White Smith bij interpretatie van feiten die al bekend waren. 'Maar dat is ook zo in de theorieën waar over zelfmoord wordt gesproken. Direct bewijs is er gewoon niet.' Afgaande op interpretaties is de zelfmoord van Van Gogh aannemelijker, volgens Jansen. 'Zo hebben broer Theo en zijn vrouw het in brieven na de dood het nadrukkelijk over zelfmoord.'


Talloze speculaties

Tot nu toe werd steeds aangenomen dat Vincent van Gogh zelfmoord pleegde en over de reden daarvan is altijd veel gespeculeerd. Het is voor wetenschappers erg verleidelijk om de ontdekker te worden van de finale diagnose. Zo werd de doodsoorzaak toegeschreven aan onder meer syfilis, schizofrenie, oorsuizingen, borderline en absintvergiftiging.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden