Vikingen van Den Helder waren brave handelaren

Op de noordelijke punt van Noord-Holland, de Noordkop, zijn bij zandsuppletie delen van een Vikingschat het land op gespoten. De knop van een zwaardgevest, maar ook munten en een armband. Bloeddorstige zeerovers? 'Waarschijnlijk waren het handelaren die op redelijke voet stonden met de lokale bevolking'

De archeoloog knijpt zijn ogen dicht. 'Daar', wijst Frans Diederik, 'voorbij de zandbank de Razende Bol, lag het voormalige Huisduinen. Misschien wel zeven kilometer van de plek waar we ons nu bevinden.' En we bevinden ons in het huidige Huisduinen, het uiterste puntje van Noord-Holland, in een aan Den Helder vast gebouwde vlek in de duinen.


Huisduinen kan symbool staan voor de tragiek en dynamiek van veel dorpen aan de Noord-Noord-Hollandse kust, zegt bioloog Rolf Roos op het strand even verderop. Met de punt van zijn paraplu tekent hij de kustlijn in het zand. Dorpen als Petten, Callantsoog, Huisduinen en aanvankelijk ook Texel zitten in de vroege Middeleeuwen netjes vast aan de kust. 'De dorpen liggen op een brede strook zand met lage duinen, daarachter begint het hoogveen en moerassen. Er wonen mensen en er is akkerbouw.'


Mede door de ontginning van het veen erodeert het land en zakt de bodem. Daardoor worden grote delen van de Noordkop - zoals de kuststrook van Petten tot Den Helder wordt genoemd - steeds meer overspoeld door de zee en vanaf de 13de eeuw uiteindelijk weggeslagen en verzwolgen door het water. 'In die tijd', doceert Roos, terwijl hij met zijn voet een stuk van zijn strandkaart uitveegt, 'vindt hier een serie stormvloeden plaats waarvan sommige de impact hebben van een tsunami'.


Vrijwel de gehele Noordkop verzuipt. Wieringen wordt een eiland en aan de zuidzijde van Texel maakt het uitschurende Marsdiep een nieuw eiland. De in die tijd ontstane Waddeneilanden Callantsoog en Huisduinen slaan steeds meer af. Woonkernen en kerken gaan kopje onder.


Beide verdwenen eilanden zijn op een intrigerende manier verbonden, zegt Frans Diederik. 'Bij zandsuppleties in de jaren tachtig van de vorige eeuw, ter versterking van de kust bij het huidige Callantsoog, gebruikten de sleephopperzuigers zand uit het Schulpengat, precies waar het oorspronkelijke eiland Huisduinen lag. Met de zandsuppletie zijn delen van een Vikingschat het strand op gespoten. Enthousiaste metaaldetectorzoekers hebben meerdere vondsten gedaan, waaronder een zilveren armring die nu in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden is tentoongesteld.'


Aanlegplaats van de Vikingen

Die schat van Vikingen lag op Huisduinen, aldus Diederik. In het volgende week onder redactie van Rolf Roos te verschijnen boek Duinen en Mensen, Noordkop en Zwanenwater (met daarin veel kaarten, foto's en kenmerkende kustnatuur door de eeuwen heen) lanceert Diederik namelijk de gedachte dat het oorspronkelijke vasteland Huisduinen in de 9de eeuw is gebruikt als aanlegplaats voor de schepen van Vikingen.


'Dat waren waarschijnlijk goedwillende handelaren die op redelijke voet stonden met de lokale bevolking, er hun schepen repareerden, handelswaar opsloegen en mogelijk ook boerderijen bouwden. Vermoedelijk hebben ze er ook de schat begraven.'


Zo'n schat besloeg enkele ponden tot tientallen kilo's, meest zilverwerk. 'We weten uit de vondst van drie eerdere Vikingschatten, op Wieringen, dat handelswaar in die tijd werd betaald met een gewicht aan zilver. De zilveren armring, met vijf kleine zilveren delen eraan, was een soort portemonnee. De hangers waren wisselgeld.' In andere gevallen werd van blokjes zilver (baren) een stukje afgehakt als wisselgeld.


Dit hakzilver was tamelijk talrijk. Ook het Huisduinse hakzilver moet dus met de zandsuppletie op het Callantse strand terecht zijn gekomen. 'Het is waarschijnlijk niet als waardevol herkend door de metaaldetectorzoekers en belandde in hun rotzooikistje', denkt Diederik, die deze kistjes graag zou doorzoeken.


Behalve de armband zijn ook twee delen van een Vikingzwaard gevonden, de pommel (knop aan het gevest) en de pareerstang, waar het zwaard begint. Ook piepten de metaaldetectors op het strand bij een bronzen handelsgewicht en kwamen er Moorse munten van kalifatische oorsprong en twee aaneengekoekte Engelse munten uit het suppletiezand tevoorschijn. 'De twee munten duiden erop dat deze op elkaar in de schat hebben gelegen en snel onder het zand belandden.'


Volgens Diederik zijn het allemaal argumenten dat deze Noormannen lang niet allemaal bloeddorstige zeerovers waren, maar brave handelaren die tot ver in de Middellandse Zee hun negotie onderhielden. 'Huisduinen, dat in het Germaans Husidina heette (toevluchtsoord) was net als het goed bereikbare en beschutte Wieringen een voor de hand liggende aanmeerplaats.'


Bezinkputje

Aan het Amsterdams Archeologisch Centrum van de Universiteit van Amsterdam beaamt archeoloog en mediëvist Jan Besteman dat er voor de zandsuppleties Huisduins zand is gebruikt. Het Schulpengat was het bezinkputje van dit stuk Noordzee, waarin ook grote delen van Huisduinen zijn gestroomd.


'Het is niet uit te sluiten dat er een Vikingschat op het strand is gespoten', zegt Besteman. 'Vooral de aan elkaar gehechte munten kunnen wijzen op een schat. Maar het is de vraag of die van Huisduinen komt, of dat het toch om lokale, losse vondsten gaat. Er ligt van alles in de duinen en op het strand. Tot op de dag van vandaag wordt op veel plaatsen verspreid archeologisch materiaal door wind en golfslag blootgelegd. Een verspreid geraakte schat uit Huisduinen is mogelijk, maar je mag daar niet meteen vaste conclusies over de rol van de Vikingen op Huisduinen aan verbinden.'


Besteman: 'Er is veel meer onderzoek nodig, zowel aan de vondsten als aan hun vindplaats. Ook de bron van het zand is interessant, al is dat op een diepte tot 35 meter op de roerige zeebodem een kostbare aangelegenheid.'


Voorheen bestond er wel een archeologisch duikteam, maar dit is opgeheven bij de overgang van de Rijksdienst voor Archeologische Bodemonderzoek (ROB) naar de Rijksdienst voor Cultuur Erfgoed (RCE). Nu moeten we het hebben van enkele individuele duikers, zegt Annemarieke Willemsen van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.


Als conservator Middeleeuwen droeg ze - met handschoenen aan - even de Vikingarmring om haar pols. 'Het zit voor geen meter.' Maar er kan best meer onderzoek aan de objecten zelf en aan de vindplaatsen plaatsvinden, zegt Willemsen die twee boeken schreef over de Vikingen in Nederland. 'Zo moeten de gevonden munten worden aangemeld bij het Geldmuseum in Utrecht om ze nauwkeurig te bekijken. Het is belangrijk dat we met dit soort vondsten de context van de Vikingen scherper krijgen.'


Rolf Roos (redactie): Duinen en mensen: Noordkop en Zwanenwater

ISBN 9789080815841; 27,50 euro tot 18 november, daarna 34,50 euro;


zie ook www.duinenenmensen.nl


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden