Vijftien miljoen mensen staan monter op elkaars tenen

AMSTERDAM, koninginnedag 1995. Bij de Stopera gaan honderdvijftig housers synchroon met ledematen zwaaiend uit hun bol op de klanken van The Prodigy....

JEROME INEN

Voor koninginnedag dit jaar zijn twee feiten al keihard te voorspellen. 1. Je zult je nergens meer kunnen verschuilen voor de kraker Vijftien miljoen mensen. 2. In de grote steden hebben miljoenen Nederlanders er geen enkele last van dat zij elkaar op de tenen staan.

Maar de vraag is: wat voor een feest vieren zij eigenlijk? Bij beschouwingen over nationalisme in Nederland wordt koninginnedag altijd weer opgevoerd als onze enige uitbarsting van nationalisme en orangisme. Maar kan deze feestdag worden gezien als een ode aan de koningin en alles waar zij voor staat? Niet echt. Men viert feest omdat het nu eenmaal feest is.

Goed beschouwd is koninginnedag nooit een dag geweest waarop we het bestaan van onze monarchie vieren. Koninginnedag werd eind negentiende eeuw ingevoerd als wapen tegen dat andere volksfeest - de kermis.

Kermissen werden destijds zo populair dat de gegoede burgerij ze ging beschouwen als een plaag. De historicus John Helsloot voert in een verhandeling over volksfeesten in Goes een lid van de liberale elite op dat zegt: 'De kermis is een waar schandaal van den tegenwoordigen tijd; eene persiflage van de verlichting onzer eeuw; eene combinatie van alles wat vuil, liederlijk en gemeen is, walgelijk tot in den uitersten graad, met hare stinkende tenten, met apen en honden en katten, met hare onbeschaamde bedelaars, liedjeszangsters, krijschende straatmuziek en onuitstaanbare draaiorgels, nachtelijk straatrumoer en dronkenschap.'

Er moest een andere vorm van vertier worden verzonnen, en het liberale oog viel daarbij op het koningshuis. De verjaardag van prinses - later: koningin - Wilhelmina werd geparachuteerd als feestdag. Een door de liberale elite gesanctioneerd feest dus, dat door alle sociale klassen werd gevierd, en dat ruwere vormen van vertier moest helpen uitbannen.

Tijdens de regering van koningin Wilhelmina (1898-1948) gold het feest nog als eerbetoon aan de vorstin zelf. Na de Tweede Wereldoorlog vermengde de immense populariteit van Wilhelmina zich met de vreugde van de bevrijding. Koninginnedag was een soort extra bevrijdingsdag.

Na haar abdicatie bleef Wilhelmina nog een tijd de spil van koninginnedag. In een commentaar van 2 mei 1959 hield de Tijd een pleidooi koninginnedag van 30 april - Juliana's verjaardag - weer te verschuiven naar de oude datum. 'De viering van de 31ste augustus zou Haar nagedachtenis levend kunnen houden, nog meer levend.' De Telegraaf op dezelfde dag: 'De 31ste augustus (. . .) is bovendien verbonden aan de naam van een der grootste Oranjevorsten, koningin Wilhelmina.'

Ook na het overlijden van prinses Wilhelmina roerden voorstanders van 31 augustus als meest geëigende datum voor koninginnedag zich af en toe, al beriepen zij zich zelden op de nagedachtenis van deze Oranje-telg. Het 'altijd koude weer op 30 april' en 'de lastige nabijheid van de herdenkingsdagen 4 en 5 mei' speelden in hun argumentatie een belangrijker rol.

Met het verstrijken der jaren kwam koninginnedag steeds verder los te staan van de eigenlijke aanleiding, de verjaardag van de regerende monarch. Het werd een wat mat beleefde feestdag die in schaars oranje was getooid. Alleen in 1969, toen jonge republikeinen koninginnedag aangrepen om van hun gezindheid te getuigen, gingen ook de monarchisten weer de straat op, en werd de sleur van defilerende padvinders even doorbroken.

Een werkelijk keerpunt in de viering van koninginnedag was de inauguratie van koningin Beatrix, op 30 april 1980. Zoals Sietse van der Hoek tien jaar later in de Volkskrant schreef: 'De dag dat koningin Beatrix de troon besteeg werd de mystieke band tussen bevolking en Oranjehuis abrupt doorgesneden.'

Dat klinkt een tikje overdreven, maar de rellen op de kroningsdag van Beatrix in Amsterdam hadden inderdaad een anti-monarchistisch karakter. De rellen leven vooral voort in De Slag om de Blauwbrug van A.F.Th. van der Heijden. Mobiele Eenheid en kraakbeweging leverden daar een keihard gevecht op een ondergrond van inderhaast achtergelaten dinky-toys en stripboeken van een door traangas ontruimd stukje vrijmarkt.

Het waren niet alleen deze gebeurtenissen die het karakter van koninginnedag veranderden - de nieuwe koningin werkte er zelf ook aan mee. Ze schafte het aloude defilé op Soestdijk af, en spijkerde (waarschijnlijk voor altijd) koninginnedag vast op 30 april. 'Zij gaf daarmee aan', zoals Paul Kalter in Forum van 29 april 1995 terecht opmerkte, 'dat het belang van een nationale feestdag groter is dan haar verjaardag.'

Bovenop deze beslissingen kwam de steeds grotere invloed van de vrijmarkt op koninginnedag. Wat ooit een oogluikend toegestaan randgebeuren was, heeft zich inmiddels ontwikkeld tot de kern van alle feestelijkheden. Van de vrijheden die dit fenomeen omgeven, hebben echter vooral commerciële handelaren gebruik gemaakt, die - zo wil het populaire beeld - met hun dikke biervaten vioolspelende en stripboek-verkopende kinderen van de stoep jagen. Zulke agressieve commercie, zo voelen wij haarscherp, is in strijd met de geest van koninginnedag.

DIE GEEST wordt niet gevormd door nationalisme, en ook niet door liefde voor het vorstenhuis. Misschien wèl door de bundeling van miljoenen persoonlijke sentimenten, allemaal verschillend maar wonderbaarlijk verenigbaar. Tenslotte lopen we allen langs ons persoonlijk verleden, in de vorm van spullen die we twintig jaar geleden zelf bij het grof vuil hebben gezet.

En nu kopen we ze weer, die dinky-toys, dat Spalding-racket, de boeken van de Kameleon en Arendsoog, cassettebandjes waarvan de plaatjes net zo vervaagd zijn als de sterren die ze hebben volgezongen. Zo beschouwd is koninginnedag rondwandelen op de rommelzolder van de Nederlandse geest.

Jerome Inen

De auteur is redacteur van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden