Vijf werken blijken van Frans Hals

Martin Bijl: ‘Conservator praatte mond voorbij.’..

Amsterdam Het lijkt erop dat de wereld vijf echte Frans Hals-schilderijen rijker is. Líjkt, omdat het onderzoek naar de schilderijen nog niet is afgerond. Maar Pieter Biesboer, conservator schilderijen van het Frans Hals Museum in Haarlem, nam afgelopen zondag alvast een voorsprong op het nieuws. Tegen De Telegraaf zei hij overtuigd te zijn van de echtheid van de werken.

‘Biesboer heeft natuurlijk zijn mond voorbij gepraat’, zegt schilderijenrestaurator Martin Bijl. ‘Er staan hier vijf schilderijen in mijn atelier waar we mee bezig zijn. Van twee zijn we nu zeker dat ze van Frans Hals zijn’.

Het gaat om twee mansportretten, een in bezit van het Instituut Collectie Nederland, en een van een Engelse verzamelaar. De belangrijkste delen van die schilderijen – gezicht, handen en de compositie als geheel – zijn zeker door Hals gemaakt. Andere delen liet de schilder aan anderen over. Bijl over het ICN-schilderij: ‘Er is van alles aan de hand met dat schilderij. Maar Hals zit er vrij diepgaand in.’

Bijl, die in 2005 verantwoordelijk was voor de restauraties die leidden tot de toeschrijving van vier schilderijen aan Rembrandt, relativeert de uitspraken van Biesboer. ‘Het ICN-schilderij was al erkend als een echte Hals door conservator Norbert Middelkoop van het Amsterdams Historisch Museum. Maar het moest eerst uitgebreid onderzocht worden’.

Vooral wil hij voorzichtig zijn. ‘Het onderzoek is nog niet klaar. Veel moet nog gebeuren: chemische analyse van de verf, pigmentonderzoek, opbouw. We moeten op z’n minst een Hals-grondering vinden.’ En, erg belangrijk, ook andere kenners moeten zeker zijn.

Maar na die relativering komt Bijl met het echte nieuws: áls het waar is, áls het klopt, en daar lijkt het op, zijn er vijf ‘nieuwe’ Frans Halsen. En waarschijnlijk nog meer. ‘Die andere drie zien er nog aantrekkelijker uit dan de twee waarvan we nu zeker zijn. En er staan er hier nog drie andere schilderijen. Die moet ik nog bekijken.’

Blijft de vraag: hóe kan het dat er in zo’n korte tijd vijf, mogelijk acht of nog meer Halsen worden ‘ontdekt’?

Eerst doet Bijl ook verbaasd. ‘Het zit in de lucht of zoiets. Van vier van de vijf werken wist niemand iets. Ze zijn van verzamelaars en kwamen hier terecht.’

Er werd een onderzoeksteam van kunsthistorici geformeerd: Pieter Biesboer uit Haarlem, Norbert Middelkoop uit Amsterdam en de Duitse kenner Claus Grimm. Er is een serieus ‘Hals Research Project’ aan het ontstaan, zegt Bijl, naar model van het befaamde Rembrandt Research Project.

En, ook niet onbelangrijk: er was jaren lang één echt grote Frans Hals-kenner, de Amerikaan Seymour Slive. Bijl: ‘Die zat op z’n troon en wist in z’n eentje hoe het zat. Van een afstand.’ Maar die tijd is voorbij. Slive werd, zegt Bijl, onzorgvuldig en partijdig. ‘Ik heb hem uitgenodigd te komen kijken naar het portret van Jacob Olycan. Dat schilderij was verkeerd begrepen, ik heb het onderzocht, kenners keken ernaar, het leek een Hals te zijn. Hij wilde niet. Zag een plaatje en zei: dat is niet echt. Hij was nog boos op de vorige eigenaar. Niet erg wetenschappelijk.’

De hele manier van schilderijen onderzoeken is tegenwoordig anders, zegt Bijl. Het is niet meer één kenner die oordeelt, er kan veel meer en verschillend onderzoek gedaan worden, meerdere kenners moeten zich uitspreken. Pas dan kun je oordelen.

Maar wat zijn de belangen van Martin Bijl zelf? Particulieren boden de werken aan, soms gesteund door veilinghuizen. Ligt er geen druk op hem om de schilderijen als echt te bestempelen? Worden de vier schilderijen van particuliere eigenaars niet toevallig binnenkort geveild?

‘O, ongetwijfeld. Maar dat is niet mijn probleem. Ik doe het op mijn manier. Zo serieus mogelijk met zo veel mogelijk mensen. Ik ben niet dé Hals-kenner. Het hoeft van mij geen Hals te zijn. Sterker, ik vind het juist wel leuk om wat inzicht in de omgeving van Hals te krijgen.’

En wat als een specialist van een veilinghuis zich erover uitspreekt? Dat moet Bijl niet hebben. ‘Je mag geen bemoeienis van mensen die er baat bij hebben. Ik eis onafhankelijk onderzoek.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden