Ter redactieWobben

Vijf vragen over WOB-verzoeken en waarom ze de moeite waard zijn

Ambtenaren slaken een diepe zucht als er een binnenkomt, journalisten met geduld zijn er dol op: het WOB-verzoek. Maar wat is het precies, en hoe gaat de Volkskrant ermee om? Een antwoord op vijf vragen over wobben. 

Xander van Uffelen en Erik Verwiel over het fenomeen wobben.Beeld Eva Faché

Dat VVD-fractievoorzitter Dijkhoff 37 duizend euro aan wachtgeld per jaar ontvangt, hadden we niet geweten zonder de Wet openbaarheid van bestuur (WOB). In media wordt vaak gebruik gemaakt van de WOB – zo vaak dat het werkwoord ‘wobben’ ingebakken is in de journalistiek. 

Maar wat is wobben nou precies, en hoe wordt dat gedaan bij de Volkskrant? Onderzoeksjournalist en ‘wobber’ Erik Verwiel en chef Datajournalistiek Xander van Uffelen lichten het toe.

Wat is wobben?

De Wet openbaarheid van bestuur stelt dat iedere Nederlander op verzoek bestuursgerelateerde informatie van de Nederlandse overheid mag opvragen. Dat geldt niet alleen voor officiële overheidsdocumenten, maar ook voor geluidsopnames en zelfs communicatie via bijvoorbeeld WhatsApp. Journalisten maken daar gebruik van om inzicht te krijgen in de activiteiten en beslissingen van de overheid.

Wanneer wob je?

Journalisten zouden in het wilde weg kunnen gaan wobben en alles opvragen wat de overheid aan het doen is. Maar dat wordt zoeken naar een speld in een hooiberg, zegt chef Datajournalistiek Xander van Uffelen. ‘Het is belangrijk dat je een gerichte vraag hebt.’

Vaak begint het bij een vraag van een redacteur. Zoals justitieverslaggever Elsbeth Stoker, die zich afvroeg hoe veroordeelde misdrijfplegers de enorme schadevergoedingen (tot ruim 1 miljoen euro) terug konden betalen aan de staat. Uit het WOB-verzoek bleek dat de staat 55 miljoen euro had voorgeschoten, waarvan meer dan de helft niet kon worden geïnd.

Ook essentieel: je moet de tijd hebben, zegt Erik Verwiel, onderzoeksjournalist en huidige ‘wobber’ van de Volkskrant. De overheid heeft officieel twee maanden om aan een WOB-verzoek voldoen volgens de wet. Het gebeurt zeer regelmatig dat er weken of maanden langer over wordt gedaan.

Verwiel: ‘Dan ga je bellen: waarom de vertraging, wanneer komt het? Met een aantal mensen heb ik goed contact, dan kunnen we informeel een afspraak maken dat het eventueel iets later komt.’ Dat gaat op basis van vertrouwen, zegt Verwiel. ‘Maar er zijn ook ambtenaren die gewoon maling hebben aan die WOB-termijn en helemaal niet meer reageren.’ In dat geval kan je naar de rechter stappen. Daarover later meer.

Hoe gaat dat wobben in zijn werk?

Verwiel ging eind mei 2019 aan de slag met een tip over VVD-kamerlid Arne Weverling, die als ex-wethouder van gemeente Westland wachtgeld ontving (de toelage die Tweede Kamerleden en politieke bestuurders krijgen als ze uit een functie stappen). ‘Politiek verslaggever Frank Hendrickx zei: dan moeten we eigenlijk ook uitzoeken hoe dat zit bij andere Kamerleden.’

Verwiel stuurde op 18 juli een WOB-verzoek in bij gemeenten en het ministerie van Binnenlandse Zaken voor de wachtgeldbedragen die Kamerleden de afgelopen vier jaar ontvingen. Een verzoek moet zo concreet mogelijk zijn. Hoe breder het verzoek, hoe meer werk en tijd het kost. Verwiel: ‘Soms zegt een woordvoerder: dit is te veel werk, dit gaat heel lang duren. Ik denk weleens mee over hoe we het verzoek kunnen vernauwen. Het is ook in mijn belang dat de informatie zo snel mogelijk komt.’

De informatie kwam op 3 oktober terug. Geanonimiseerd, zoals verwacht. Maar dankzij een ‘cadeautje’ dat Verwiel ontdekte in het document van Binnenlandse Zaken over het wachtgeld van Kamerleden kon hij meer achterhalen. ‘Ze hadden erbij gezet exact hoe lang ex-ministers die nu in de Tweede Kamer zitten, recht hebben op wachtgeld. Dat hangt af van hoe lang ze precies als bestuurder werkten. Daaruit kon ik van een aantal mensen direct afleiden wie het waren.’

Zeventien ministers heeft hij vervolgens met veel puzzelen en uitzoekwerk (‘sudoku voor gevorderden’, noemt Verwiel het) kunnen identificeren, in samenwerking met collega en datajournalist Serena Frijters. Dat ging onder andere om VVD-fractieleider Klaas Dijkhoff, die 37 duizend euro wachtgeld per jaar bleek te innen. ‘Daar had hij wettelijk gezien recht op, maar er waren ook veel collega’s die het principieel weigerden, dus het was een ethische kwestie.’ Het bericht in de Volkskrant eind november leidde tot verontwaardiging. Een week later maakte Dijkhoff bekend zijn wachtgeldregeling stop te zetten.

Hoe staat de overheid tegenover wobben?

De overheid klaagt al jaren dat er te gretig gebruik wordt gemaakt van de WOB. Voor ambtenaren kan zo’n verzoek een flink pak werk betekenen. Documenten, gesprekken en mailtjes terugzoeken en verzamelen, die informatie sorteren: wat mag wel openbaar worden gemaakt, en wat niet? De overheid mag informatie niet delen als het gaat om vertrouwelijke persoonsgegevens of bedrijfsgegevens, of lopende rechtszaken. Of informatie die de veiligheid van Nederland zou kunnen schaden.

Daarom gebeurt het vaak dat er wel informatie terugkomt, maar dat er in documenten grote delen zijn ‘weggelakt’ zodat ze niet meer te lezen zijn. Volgens de overheid is dat wegens die wettelijke uitzonderingen, maar dat is moeilijk te controleren. Wobber Verwiel schreef onlangs in de Volkskrant dat de overheid de WOB-verzoeken ook met regelmaat bewust tegenwerkt. Er worden zelfs tips uitgewisseld onder ambtenaren over hoe de verzoeken het beste kunnen worden omzeild.

Als het vermoeden bestaat dat de overheid informatie achterhoudt die openbaar zou moeten zijn, kan je er als krant voor kiezen om naar de rechter te stappen. In sommige gevallen wordt dat ook gedaan, zegt Verwiel. Hij heeft zelf een aantal keer in de rechtbank gezeten. ‘Maar het kost heel veel tijd en geld, die ik liever aan mijn onderzoekswerk besteed. Het kan zo anderhalf jaar duren voordat zo’n zaak rond is. En als je de informatie eenmaal krijgt, is het dan nog journalistiek relevant?’

Van Uffelen zou de rechtbank het liefst vermijden. ‘Maar uit principiële overwegingen vinden we dat het wel af en toe nodig is. Als er keuzes worden gemaakt die de wet overtreden, vinden we dat je die moet aanvechten.’

Waarom is wobben de investering waard?

‘De berichtgeving over het wachtgeld hadden we niet kunnen brengen zonder de WOB’, zegt Van Uffelen. Dat geldt ook voor het nieuws dat de aankoop van Air France/KLM door de Nederlandse staat eigenlijk in overtreding was van het budgetrecht van de Tweede Kamer. Of het nieuws dat de naamswijziging van het ministerie van Veiligheid en Justitie – naar ‘Justitie en Veiligheid’, twee woorden omgewisseld – twee miljoen euro kostte. En voor nog minstens tien andere nieuwsfeiten, alleen al in 2019.

‘Onze overheid moet openbaarheid nastreven, maar dat gebeurt in de praktijk te weinig’, zegt chef Van Uffelen. ‘Daarom blijft de WOB onmisbaar gereedschap om details over het werk van overheidsorganisaties boven water te krijgen.’

Over wobben:

De overheid is verplicht documenten te leveren die via de Wet openbaarheid van bestuur (WOB) worden opgevraagd, maar ze komen meestal te laat en worden vaak met grote delen weggelakt. De onvrede neemt toe. Waarom loopt het zo stroef?

Over de wachtgeldregeling:

De wachtgeldregeling verdeelt de Tweede Kamer. Het ene Kamerlid laat 40 mille wachtgeld per jaar schieten, het andere beschouwt het als uitgesteld loon

VVD-fractieleider Klaas Dijkhoff ziet alsnog af van zijn wachtgeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden