Vijf vragen over Pakistan

Vijf vragen over de ambivalente plaats van Pakistan in de wereld.

1. Is Pakistan een vriend of vijand van het westen?

In de jaren tachtig was Pakistan zelfs een grote vriend van het Westen: de Verenigde Staten leverde via Islamabad de wapens waarmee islamitische strijders de ongelovige communisten uit Afghanistan probeerden te verdrijven. Toen de VS na het vertrek van de Russen interesse in het gebied verloren, brak er een burgeroorlog uit in Afghanistan. Islamabad koos ervoor om de factie van de Taliban te steunen, in de hoop dat die voor wat rust in het buurland zouden zorgen. Toen de Taliban Kabul veroverden, was Pakistan één van de drie landen die hen als officiële regering erkenden.

Na elf september kwam Pakistan voor de vraag te staan of ze met, of tegen de VS was, en president Musharraf koos eieren voor zijn geld en verklaarde zich een bondgenoot in de oorlog tegen het terrorisme. Deze omslag werd hem niet door iedereen in dank afgenomen. Pakistaanse burgers demonstreerden op straat en hoge militairen uit het leger en de Pakistaanse geheime dienst (ISI), die de Taliban juist in het zadel hebben geholpen en vaak waren vervlochten met extremistische groeperingen, bleken niet van plan de madrassa’s (islamitische scholen) en trainingskampen te sluiten of hun bevriende netwerken uit te leveren.

Extremisten uiten hun onvrede middels een nog steeds groeiende golf van aanslagen in eigen land. Alleen al in het eerste kwartaal van 2008 kostte dat aan bijna zeshonderd mensen het leven. Aangenomen wordt dat de militanten ook achter de moord op de pro-westerse Benazir Bhutto zitten. De oppositieleidster kwam in december 2007 om het leven door een bomaanslag. Musharraf ontsnapte drie keer aan een aanslag op zijn leven.

Ook bij Musharrafs loyaliteit zijn vraagtekens te plaatsen. Hij heeft minstens 10 miljard dollar aan Amerikaanse steun ontvangen, maar het geweld is de afgelopen jaren alleen maar toegenomen en de Taliban houden zich nog steeds op in de tribale gebieden. Musharraf heeft weliswaar een keur aan extremisten uitgeleverd, maar veel kopstukken die zich vermoedelijk schuilhouden in Pakistan, zoals Osama bin Laden, Al Qaida’s Ayman al Zawahri en Talibanleider Mullah Omar, zijn nog steeds niet gepakt.

Verwarrend blijft dat de Pakistaanse regering een bondgenoot is in de oorlog tegen het terrorisme, maar dat veel daders van aanslagen in het westen (zoals die op de Londense metro in 2005) banden blijken te hebben met netwerken in Pakistan.

2. Waar komt de weerstand tegen het Westen vandaan?

Een groot deel van het anti-Westerse sentiment in Pakistan heeft te maken met de oorlog tegen de Russen in de jaren tachtig. ‘Toen de VS de moslims nodig hadden, kregen we geld en wapens, maar zodra de de Russen weg waren uit Afghanistan, lieten de VS ons vallen als een baksteen’, luidt het verwijt. Ook de steun aan Israël schiet bij Pakistanen in het verkeerde keelgat, evenals, later, de oorlog in Irak.

En nu hebben de VS Pakistan weer nodig – en dus is er nu weer geld en politieke steun, zo zeggen de tegenstanders bitter. De indruk bestaat dat Musharraf zich de wet laat voorschrijven door Washington en de Pakistaanse president, in ruil daarvoor, politieke steun krijgt van de VS. Dan is er nog de grote analfabete massa die zelf geen kranten leest en voor zijn informatie afhankelijk is van de vrijdagspreek van de al even ongeletterde mullah. Angst voor verandering en modernisering, in combinatie met het idee door hogere machten gebruikt te worden, vormen samen de reden voor de anti-Westerse houding van de meeste burgers.

Een lichtpuntje voor het Westen is het verlies van de MMA, een verbond van radicale moslimpartijen, die in 2002 de parlementaire en provinciale verkiezingen nog overtuigend wonnen. In de Noord Westelijke Grens Provincie (NWFP) voerden zij de islamitische wetgeving in, wat leidde tot Taliban-achtige praktijken. De recente afstraffing bij de verkiezingen in februari, wordt door de internationale gemeenschap gezien als een teken dat Pakistan zich afkeert van extremisme.

3. Is Pakistan op weg naar een democratisch bestel?

De parlementsverkiezingen van februari werden internationaal met argwaan gevolgd. Maar ook in Pakistan zelf: de oppositie hoonde bij voorbaat dat de stemmen van te voren al waren geteld. De verkiezingsuitslag bleek, naar omstandigheden, verrassend open en eerlijk. De oppositiepartijen wonnen, en vormden een coalitieregering.

Het is echter nog maar de vraag of deze regering de overgang naar een stabiel democratisch bestel mogelijk maakt. Pakistan wordt weer geregeerd door dezelfde leiders die eerder wegens corruptie werden afgeserveerd en meer gebrand zijn op het afzetten van president Musharraf dan op een stabiel Pakistan.

De president is ook niet het toonbeeld van democratie. Musharraf kwam in 1999 middels een legercoup aan de macht. Hij riep vorig jaar nog de noodtoestand uit en ontsloeg alle rechters om zijn herverkiezing veilig te stellen. De rechters hadden laten doorschemeren dat ze het referendum waarin Musharraf een nieuw ambtstermijn kreeg toegezegd, wel eens ongeldig zouden kunnen laten verklaren.

Pakistan telt in zijn korte geschiedenis drie militair regimes die ten koste van burgerregeringen de macht grepen. Die ontwikkeling is deels in stand gehouden door de VS, die bondgenootschappen aangingen met de militaire leiders. Dat gebeurde in de Koude Oorlog onder de regimes van de generaals Ayub Khan en Zia ul-Haq, en vanaf 2001 met Musharraf.

Musharraf heeft zijn functie als legerleider inmiddels neergelegd, maar zetelt nog steeds in het militaire hoofdkwartier. De nieuwe generaal Ashfaq Kiyani heeft beloofd meer scheiding aan te brengen tussen politiek en leger, maar de lijnen blijven kort. In de zes decennia die Pakistan oud is, is het leger de enige constante machtsfactor gebleken.

4. Hoe is Pakistan ontstaan?

De islamitische republiek Pakistan is in 1947 ontstaan uit de opdeling van de kolonie Brits-Indië in Pakistan en India. Pakistan werd gevormd door de Brits-Indiase provincies waar moslims de meerderheid vormden. Zeven jaar eerder had Mohammed Ali Jinnah al een thuisbasis voor de moslimgemeenschap geëist in de Lahore-resolutie. Jinnah werd de eerste leider van het onafhankelijke Pakistan. Onderlinge verdeeldheid leidde er in 1971 toe dat Oost-Pakistan zich afscheidde en verder ging als Bangladesh.

De provincies waar de moslims in de minderheid waren, vormen samen het hindoestaanse India. De splitsing tussen de twee geloofsgroepen ging gepaard met veel geweld waarbij honderdduizenden het leven lieten. Na de volksverhuizingen bleef er strijd tussen moslims en hindoes om de deelstaat Kasjmir, dat door beide landen opgeëist wordt. India en Pakistan voerden de afgelopen zestig jaar drie oorlogen om Kasjmir.

5. Wie zijn de politieke hoofdrolspelers?

Pervez Musharraf is de president van Pakistan. Hij kwam in 1999 als legergeneraal aan de macht middels een bloedeloze coup. Musharraf beloofde de democratie zo snel mogelijk te herstellen, maar benoemde zichzelf in 2001 tot president. Onder internationale druk leverde hij in 2007 zijn legeruniform in en werd hij beëdigd als burgerpresident. Hij maakte van Pakistan een bondgenoot in de oorlog tegen terrorisme.

Benazir Bhutto was als leider van de Pakistaanse Volkspartij twee keer premier in de jaren tachtig en negentig. Ze volgde haar vader, Zulfikar Ali Bhutto op, die in 1979 was opgehangen onder het bewind van generaal Zia ul-Haq. Na haar premierschap vertrok ze naar Dubai om een strafproces wegens corruptie te ontlopen. In 2007 keerde ze terug om deel te nemen aan de parlementsverkiezingen. Vorig jaar kwam ze door een bomaanslag om het leven. Haar partij won later de uitgestelde verkiezingen.

Yousaf Raza Gilani komt uit de gelederen van de Volkspartij en werd in maart tot premier van Pakistan gekozen. Direct nadat hij zijn nieuwe post had aanvaard, zorgde hij ervoor dat de rechters die Musharraf in november had laten vastzetten, werden vrijgelaten. De nieuwe premier bracht zelf vijf jaar in gevangenschap door onder Musharraf en wil nu de bevoegdheden van de president inperken. Gilani zegt de oorlog tegen terrorisme te blijven steunen.

Nawaz Sharif was als leider van de PML-N twee keer premier in de jaren negentig en werd ook tweemaal afgezet op verdenking van corruptie. Na een ballingschap van acht jaar keerde hij in 2007 terug om deel te nemen aan de verkiezingen en maakt nu deel uit van een coalitieregering met andere oppositiepartijen waaronder de Volkspartij van Bhutto. Sharif is erop gebrand Musharraf van zijn troon te stoten. Hij koestert grote wrok tegen de president omdat die hem in 1991 afzette en in ballingschap stuurde.

Asif Ali Zardari is de weduwnaar van Benazir Bhutto, en sinds haar dood voorzitter van Bhutto’s partij. In Pakistan staat hij bekend als ‘Mr. 10 procent’ omdat hij tijdens de regeerperiode van zijn vrouw zijn zakken rijkelijk vulde met steekpenningen. In totaal zat Zardari elf jaar in de gevangenis vanwege corruptieaffaires. In maart 2008 zijn alle corruptiezaken tegen hem komen te vervallen, wat in theorie de weg vrijmaakt om premier van Pakistan te worden. De post is voorlopig vergeven aan zijn collega Gilani.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden