AnalyseTreinkaping De Punt

Vijf vragen over het treinkapingsproces: moordden de militairen in opdracht van de minister?

Drie nieuwe getuigen in het proces over de treinkaping bij De Punt bevestigen het verhaal van een anonieme marinier dat van hogerhand opdracht is gegeven dat de Zuid-Molukkers het niet mochten overleven. Hoe waarschijnlijk is dat?

Premier Joop den Uyl en minister van Justitie Dries van Agt tijdens een persconferentie na beëindiging van de gijzelingsacties in de trein en de school, 11 juli 1977.Beeld ANP

Waarover gaat het treinkapingsproces?

Van 23 mei tot 11 juni 1977 werd de intercity van Assen naar Groningen ter hoogte van het Drentse dorp De Punt gekaapt door negen gewapende Zuid-Molukkers. Dit was onderdeel van meer terreuracties in die jaren door Zuid-Molukkers, als gevolg van niet nagekomen beloften aan militairen van het Koninklijk Nederlands-Indisch leger in de koloniën.

Bij de beëindiging van de treinkaping bij De Punt vuurden lange-afstandsschutters gedurende acht minuten onophoudelijk pantserdoorborende kogels af op treincoupés waarvan werd vermoed dat er kapers lagen te slapen. Na de beschieting gingen mariniers de trein in. Zes kapers en twee gegijzelden overleefden de militaire actie niet.

Dit civiele proces, veertig jaar na dato, gaat over de vraag of ten minste twee kapers, gewond en op dat moment ongewapend, van zeer dichtbij zijn doodgeschoten. Dit is strijdig met de Conventie van Genève, die voorschrijft dat tegenstanders die geen gevaar meer vormen krijgsgevangen worden gemaakt en berecht. Het belangrijkste bewijs in dit proces zijn geheimgehouden autopsierapporten van gedode kapers die journalist Jan Beckers in 2013 boven water tilde, geluidsopnames van de bestorming van de trein en verklaringen van mariniers die op last van de civiele rechter moesten komen getuigen.

Wat voegen de drie nieuwe getuigen daar aan toe?

Tijdens het proces meldde een anonieme marinier dat door de militaire leiding werd gezegd dat kapers de bevrijdingsactie niet mochten overleven: 'Er mochten geen krijgsgevangenen worden gemaakt.' Dat dit toch gebeurde, zou zijn gekomen doordat de leidinggevende over de schoolbevrijding besloot dat de kapers aan justitie moesten worden overgedragen. Dat niet alle kapers in de trein zijn gedood, zou eveneens komen doordat de betreffende mariniers hun eigen verantwoordelijkheid namen.

Mariniers die tijdens het proces moesten komen getuigen, deden de verklaring van de anonieme marinier af als 'klinkklare onzin'. Advocaat Liesbeth Zegveld, die de nabestaanden van de kapers vertegenwoordigt, heeft inmiddels aangifte gedaan van beïnvloeding van deze getuigen door ambtenaren van Defensie. De drie nieuwe getuigen die zich nu hebben gemeld, bevestigen de lezing van de anonieme marinier.

Het scenario dat de bevelvoerend commandant tijdens de laatste briefing heeft gezegd dat er geen overlevenden mogen zijn, was indertijd ook de zienswijze van de Britse geheime dienst MI6. En van een arts in het nabijgelegen ziekenhuis, die heeft verklaard dat hij te horen kreeg dat er geen gewonden zouden worden binnengebracht.

Een van de nieuwe getuiggen schrijft in zijn verklaring dat de briefing voor de militairen die de trein en de gelijktijdig gekaapte school moesten bevrijden, bestond uit een geschreven opdracht en een mondelinge aanvulling. Die mondelinge aanvulling kwam volgens hem van toenmalig minister van Justitie Dries van Agt en behelsde dat geen van de kapers de actie mocht overleven.

Oud-minister Van Agt zegt dat zo'n bericht, afkomstig van hem, 'onmogelijk', 'ondenkbaar' en 'uitgesloten' is.

Van Agt zei destijds ook op de radio dat de kapers 'vermoedelijk op elkaar hebben geschoten'. In de Tweede Kamer zei hij vervolgens dat door de mariniers 'geen schot is gelost op een kaper die zich niet door middel van een vuurwapen verzette' (dat is niet juist, blijkt uit de verhoren van de mariniers). En Van Agt vertelde het parlement dat 'geen van de kapers door een regen van kogels was getroffen' (wat wel zo was, bleek later uit een geheimgehouden onderzoek van Van Agts opvolger Hirsch-Ballin). Ook was de gegijzelde Rien van Baarsel volgens de toenmalige regering door de kapers doodgeschoten. Later bleek die te zijn omgekomen door kogels van langeafstandsschutters die in opdracht van Van Agt acht minuten op de trein vuurden.

Waarom melden de drie nieuwe getuigen zich nu pas?

Twee van hen meldden zich in januari, de derde afgelopen week. Zij schrijven uitgebreide motivaties voor hun getuigenis: 'In eerste instantie kan ik niet tegen onrecht. En wat in 1977 gebeurd is, is onrechtmatig. Het handelen van de Molukkers was dat uiteraard, maar ook (als het waar is wat de commandant mij heeft verteld) het handelen van de mariniers. (...) 'Wat mij betreft hebben de familieleden van alle slachtoffers recht op het hele verhaal. Hier werd ik me bewust van toen mijn echtgenote een bijeenkomst bijwoonde van 'Ereveld vol leven', waar ze het verhaal hoorde van Tom Polnaija, een van de kapers van de school. Polnaija zet zich momenteel actief in voor de verzoening tussen Nederlanders en de Molukkers. Dat lukt alleen als het hele verhaal verteld wordt.'

Een andere getuige schrijft: 'Het stuit mij tegen de borst dat deze onrechtmatige opdracht (dat kapers niet mochten overleven, red.) werd gegeven aan loyale mariniers die min of meer werden gedwongen om voor de minister te moorden.'

Waarom legt de commandant die dit zou hebben verteld, zelf geen getuigenis af?

Advocaat Zegveld zegt dat ze met de man heeft gesproken. Over dat gesprek wil ze niets meedelen, behalve dat ze 'hoopt' dat hij 'alsnog met een verklaring over de brug komt'.

Een van de getuigen schrijft in zijn verklaring: 'Ik suggereerde hem deze informatie te delen met de rechtbank. Dit is hoe je toont een officier voor je mannen te zijn. De rechtbank is het orgaan waarmee je dit moet delen, niet met mij. Hierop reageerde hij dat er tussen de officieren die waren betrokken bij de ontzetting van de trein en de school een afspraak was gemaakt om hierover nooit meer te spreken. Echter, klaarblijkelijk vreet dit 40 jaar na dato nog steeds aan hem.'

Acties van Zuid-Molukkers

Augustus 1970 Wassenaar Drieëndertig Zuid-Molukkers gijzelen het gezin van de Indonesische ambassadeur in zijn huis in Wassenaar. Een politieagent komt daarbij om het leven. De kapers geven zich na twaalf uur over.

December 1975 Wijster Zeven Zuid-Molukkers kapen een trein. De machinist en twee passagiers worden doodgeschoten. Na twaalf dagen geven de kapers zich over.

December 1975 Amsterdam Zeven Zuid-Molukkers voeren een gijzelingsactie uit in het Indonesische consulaat in Amsterdam. Een van de gegijzelde ambtenaren springt van 10 meter hoog uit een raam en overlijdt ter plekke.

Mei/Juni 1977 De Punt Negen Zuid-Molukkers kapen de intercity van Assen naar Groningen. Na een militaire bevrijdingsactie vallen in de trein acht doden: zes kapers en twee passagiers.

Mei/Juni 1977 Bovensmilde Vier kapers gijzelen 105 kinderen en drie onderwijzers in een basisschool in Bovensmilde. Na een militaire bevrijding worden alle kapers gearresteerd.

Maart 1978 Drie Zuid-Molukkers voeren een gijzelingsactie uit in het Provinciehuis in Assen. Een van de gegijzelde ambtenaren wordt geëxecuteerd. Een andere raakt gewond tijdens de bevrijdingsactie en overlijdt later in het ziekenhuis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden