Vijf vragen over het nucleaire akkoord met Iran

Na anderhalf jaar onderhandelen over het nucleaire programma van Iran vindt vandaag in het Zwitserse Lausanne het slotstuk plaats. De inzet is een historisch akkoord. Maar wat houdt dat allemaal in? In vijf vragen praten we u bij.

De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Javad Zarif (links) begroet Ali Akbar Salehi, het hoofd van het Iraanse atoomprogramma. Beeld reuters

Wanneer is de deadline?

Die is vandaag. De ministers van Buitenlandse Zaken van de vijf permanente leden van de VN-Veiligheidsraad (de VS, Groot-Brittannië, Rusland, China, Frankrijk) en Duitsland zijn samengekomen in het Beau Rivage Palace Hotel in Lausanne. Zie het als de finale van een lang lopende competitie. Eind 2013 kwamen de leiders al bij elkaar om te praten over het nucleaire programma van Iran. Het land wordt ervan verdacht aan een atoombom te werken, iets wat Iran altijd ten stelligste heeft ontkend. Het nucleaire programma, zo klinkt het uit Teheran, is bedoeld om kernenergie op te wekken.

De deadline van vandaag is in november vorig jaar aangekondigd door John Kerry, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken. Hij heeft een leidende rol in de onderhandelingen. De technische richtlijnen van de overeenkomst moeten voor 30 juni worden vastgesteld. Na die tijd zal de deal worden geïmplementeerd.

John Kerry voorafgaande aan de plenaire sessie over het nucleaire programma van Iran. Beeld afp

Wat houdt de deal in?

In november 2013 ondertekende Iran in Genève een interim-akkoord. Daarin werd afgesproken dat het land voorlopig geen nucleaire installaties zou openen, in ruil voor het verlichten van de economische sancties. Het akkoord, dat - zo bleek later - door beide partijen anders werd geïnterpreteerd, dient als basis voor de huidige onderhandelingen. De uitwerking is een technisch verhaal. Iran zou, volgens de huidige richtlijnen van het akkoord, 40 procent van zijn centrifuges moeten sluiten waar uranium wordt verrijkt. Dat betekent dat het land nog altijd tussen de 6.000 en 10.000 centrifuges mag gebruiken.

Experts schatten dat Iran momenteel twee tot drie maanden nodig heeft om een atoombom te produceren. Na ondertekening van het akkoord zou dit een jaar moeten zijn. Uitgebreide inspecties van onder meer het Internationaal Atoomagentschap zouden moeten voorkomen dat Iran in het geniep doorgaat met de verrijking van hoogwaardig uranium.

Mocht u geïnteresseerd zijn in een meer gedetailleerde beschrijving van de hoofdpunten uit het akkoord, de BBC heeft een mooi overzicht.

Hardliners houden zich stil

Iraanse hardliners, een groep die al tien jaar de touwtjes strak in handen heeft in Iran, hebben zich de afgelopen weken opvallend stil gehouden. Dat wijst erop dat de opperste leider serieus is over de onderhandelingen, schrijft Thomas Erdbrink, in een eerste bijdrage als correspondent voor de Volkskrant in Iran.

Is de kans reëel dat er vandaag een akkoord op tafel ligt?

Dat is lang niet zeker. Een woordvoerder van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken zei het maandagnacht als volgt: die kans is 50-50.

'Ik word niet betaald om optimistisch te zijn', zei de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov een dag eerder tegen journalisten. Waarop Kerry grapte: 'Je krijgt niet genoeg betaald om optimistisch te zijn.'

Toch zijn er ook positieve geluiden: er zijn zoveel inspanningen geleverd dat het zonde zou zijn om die allemaal overboord te kieperen. Bovendien wegen de sancties voor Iran zwaar.

Bloomberg News bericht dat de omvang van de handel tussen Europa en Iran sinds 2005, toen de sancties werden ingesteld, is gekelderd van 32 naar 9 miljard. Als er een deal is, dan zal het verbod op handel in de Iraanse olie worden opgeheven. Banken mogen weer zaken doen met Iran. Dat zou het land een enorme economische boost kunnen geven. Maar voordat het zo ver is, zijn er nog wat obstakels die overwonnen moeten worden.

Afgelopen zondag zei de Iraanse viceminister van Buitenlandse Zaken, Abbas Araqchi, tegen staatsmedia dat Iran niet zal toestaan dat ook maar een deel van zijn nucleaire voorraad het land uit wordt getransporteerd.

Een ander gevoelig punt zijn de sancties. Iran wil dat die meteen na sluiting van het akkoord worden opgeheven, de onderhandelingspartners zien meer in een gefaseerde opheffing. Eerst moet Iran aantonen dat het zijn beloftes nakomt, zo is de gedachte. Teheran eist bovendien dat alle restricties na tien jaar worden opgeheven. De onderhandelingspartners willen een geleidelijke opheffing die een periode van zo'n twintig jaar beslaat.

Tot slot is er nog een verhit debat gaande over de verrijkingsfaciliteit in Fordow, dichtbij de heilige stad Qom. Iran wil de centrifuges daar draaiende houden voor 'wetenschappelijk onderzoek', maar de VS zijn er op gebrand dat er in Fordow geen uranium meer wordt verrijkt. De faciliteit ligt tachtig meter onder de grond en de activiteiten zijn dus lastig te controleren. Bovendien zou de faciliteit onschendbaar zijn voor een eventuele militaire aanval.

Vertegenwoordigers van het nucleaire overleg in het Beau Rivage Palace Hotel in Lausanne. Beeld reuters

Hoe reageren Israël en Saoedi-Arabië?

Beide landen zijn fel gekant tegen een nucleaire deal. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu maakte dat al op verschillende manieren kenbaar, onder meer door het Congres (op uitnodiging van de Republikeinen) toe te spreken over de gevaren van toenadering tot Iran. Geen deal is beter dan een slechte deal, vindt Netanyahu. De verwachting is dat de premier zal blijven hameren op sancties tegen Iran, of er een deal komt of niet.

Dan Saoedi-Arabië, een van de grootste tegenstanders van het sjiitische Iran. Die zien niets in verdere toenadering tussen de twee landen. Hoe de verhoudingen liggen bleek vorige week maar eens te meer. Saoedi-Arabië gaf zijn strijdkrachten het bevel om de sjiitisiche Houti-rebellen in Jemen (die in het geheim steun zouden ontvangen van Iran) vanuit de lucht aan te vallen. Het was ook Saoedi-Arabië die afgelopen weekend, samen met bondgenoot Egypte, het initiatief nam om met de 22 voornamelijk soennitische landen van de Arabische Liga een eigen strijdmacht op te richten.

Weerstand in het Congres

Als de VS vandaag een nucleair akkoord bereiken met Iran, wacht president Obama weerstand in het Congres. Want daar weegt het kritische geluid van Israël zwaar. 'Voor veel Congresleden, met name die uit de Republikeinse meerderheid, zijn dit de jaren dertig van de vorige eeuw', schrijft Arie Elshout in zijn analyse van vandaag. 'Zij zien Obama als een appeaser. Oftewel: iemand die te veel toegeeft aan een boosaardig Iraans regime, dat niet te vertrouwen is en net als Hitler destijds concessies ziet als een zwaktebod dat moet worden uitgebuit.

Netanyahu waarschuwde in 2012 al in een toespraak op het hoofdkwartier van de VN voor de nucleaire ambities van Iran. Beeld ap

Stel: er wordt geen deal bereikt. Wat dan?

Waarschijnlijk zal Iran er dan alles aan doen om de huidige sancties alsnog te verlichten door agressief uit te halen naar regeringen en bedrijven wereldwijd. Het land zal zich vooral hard maken om het olie-embargo met Europa en Azië op te heffen.

Worst-case scenario is dat de opperste leider van Iran, Ali Khamenei, opdracht geeft om een nucleair wapen te ontwikkelen. Dat zou een potentiële wapenrace in de Golfregio tot gevolg hebben, waarschuwde Obama eerder. De president zou dan onder druk van het Congres staan om militaire actie te ondernemen. Ook Israël heeft geregeld gedreigd met gewapende actie als het zo ver komt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden