'Vijf staatsgrepen overleefde ik, een zesde kan er wel bij'

Het meest geruchtmakende proces tegen journalisten in Turkije wordt woensdag hervat. Aanleiding is de grootste scoop in jaren van Cumhuriyet: de geheime dienst leverde wapens aan Syrische jihadisten.

Sympathisanten van Cumhuriyet tonen kranten uit protest tegen pogingen de krant te muilkorven.Beeld afp

Een telefoongesprek van 21 seconden met onbekende inhoud. Dat is - volgens hem zelf - al het bewijs tegen Enis Berberoglu, een van de drie verdachten in het meest geruchtmakende proces in Turkije tegen journalisten.

'Ik kan wel tien jaar krijgen', zegt de gladgeschoren parlementariër van de kemalistische CHP met pretogen die de hoogte van de gevreesde strafmaat lijken te ontkennen. Vooralsnog drinkt hij in alle vrijheid een kop koffie op een terras aan het Taksimplein in Istanbul. 'Er komt ongetwijfeld hoger beroep, het kan zich lang voortslepen.'

Voor de aanklagers vormen die 21 seconden het verbindingshaakje tussen de politicus en een omstreden strafzaak met als decorstukken een wapenzending aan Syrische jihadisten en een gülenistisch complot. Hoofdverdachten zijn Can Dündar, oud-hoofdredacteur van de linkse, seculiere krant Cumhuriyet, en politiek redacteur Erdem Gül. Inmiddels is Berberoglu medeverdachte.

Dat het telefoongesprek is gevoerd staat wel vast, dat kon justitie natuurlijk eenvoudig achterhalen. Op 27 mei 2015 belde Berberoglu met Dündar, op dat moment nog hoofdredacteur. Twee dagen later opende Cumhuriyet met een explosief artikel over een wapenzending van de Turkse inlichtingendienst MIT aan jihadisten in Syrië, mogelijk van Al Qaida en/of Islamitische Staat.

Geruchten over de steun die Syrische extremisten kregen van de Turkse regering bestonden al langer, bewijzen waren er nooit. Nu wel, meende de redactie van Cumhuriyet. 'Hier zijn de wapens die volgens Erdogan niet bestaan', kopte de krant boven een foto van een vrachtwagen vol granaatwerpers, mortieren en munitie. Het voertuig van de MIT was aan de Turks-Syrische grens aangehouden door de douane, die kennelijk gewoon zijn werk deed.

'Staatsgeheimen'

De regering was, zacht gezegd, not amused. De wapens zouden zijn bedoeld voor Turkmeense rebellen, niet voor extremisten.'Daar komen ze niet mee weg', dreigde president Recep Tayyip Erdogan daags na de publicatie. En inderdaad, in november vorig jaar werden Dündar en Gül gearresteerd. In mei werden ze beiden wegens het 'onthullen van staatsgeheimen' veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf.

Inmiddels is daar een tweede aanklacht bijgekomen, over het 'willens en wetens' verlenen van steun aan de beweging van de prediker Fethullah Gülen, het veronderstelde brein achter de staatsgreep van 15 juli. Morgen wordt de zaak tegen Dündar en Gül voortgezet. Wat betreft Dündar bij verstek - hij is het land ontvlucht en verblijft in Duitsland. De zaak tegen Berberoglu is door justitie aan die van de twee journalisten gekoppeld.

Waar het telefoongesprek over ging? Berberoglu weet het echt niet meer. 'Ik was vicevoorzitter van de CHP, belast met mediazaken', zegt hij. 'Ik belde dagelijks met journalisten.' Van huis uit is Berberoglu zelf journalist. Hij was columnist van Cumhuriyet, correspondent in Duitsland en hoofdredacteur van de krant Hürriyet. Op CNN Turk had hij tien jaar lang een ochtendprogramma.

De aanklager gaat ervan uit dat Berberoglu in die 21 seconden met Dündar afsprak op het kantoor van Cumhuriyet een USB-stick af te leveren met video-opnamen van de wapenzending. Reden: één kort fragment in Wij zijn gearresteerd, het boek dat Can Dündar schreef nadat hij na drie maanden uit voorarrest was vrijgelaten. 'Ten slotte, op de middag van 27 mei, bezorgde een bevriend links parlementslid ons de video. 'Alles wat je moet weten staat op de flashdrive', legde hij uit.'

'Dündar is die dag door verscheidene parlementariërs gebeld', zegt Berberoglu. 'Ik bevond me toevallig het dichtst bij het Cumhuriyet-kantoor. Maar ik ben niet links, ik ben sociaal-democraat. Bovendien was ik op 27 mei nog helemaal geen parlementslid, de verkiezingen waren 7 juni.'

Toch werd de politicus in april dit jaar door de aanklager genoemd als bron van het artikel, kort nadat Dündars boek was uitgekomen. Immuniteit geniet Berberoglu niet; hij behoort tot de tientallen parlementariërs wier immuniteit is opgeheven omdat er onderzoeken naar hen lopen. Ironisch genoeg stemde hij zelf vóór de maatregel die zijn vervolging mogelijk maakte. 'De CHP vindt dat parlementariërs geen bijzondere voorrechten moeten hebben, dat zeggen we al jaren.'

Enis Berberoglu: 'Ik kan wel tien jaar krijgen'.

Gülen

Ook Berberoglu wordt ervan beschuldigd banden te onderhouden met de 'terroristische' organisatie van Gülen, de gebruikelijke aanklacht in de golf van arrestaties (ongeveer 45 duizend) sinds de mislukte staatsgreep. Gülenisten zouden de oorspronkelijke bron van de onthulling over de MIT-wapens voor de Syrische rebellen zijn. Douaniers zouden banden hebben gehad met de beweging.

Berberoglu meent het slachtoffer te zijn van wraakneming vanuit het Erdogan-kamp. 'Ze zijn nog steeds boos op me om wat ik in 2013 schreef over de protestbeweging in het Gezipark en over de corruptiezaak eind dat jaar, waarin ook familieleden van Erdogan een rol speelden.'

Onzin, zegt Berberoglu. De verslaggevers hebben gewoon hun werk goed gedaan. 'Ik onderstreep met nadruk dat ik volledig de politieke verantwoordelijkheid neem voor het artikel. Kranten moeten verhalen als dit publiceren. Deze zaak gaat voor mij over persvrijheid en de vrijheid om informatie te verzamelen. Ik ben 35 jaar journalist geweest. Bronbescherming is voor mij heilig. Ik ben niet bang. Vijf staatsgrepen heb ik overleefd. Een zesde kan ik er wel bij hebben.'

Verschraald medialandschap

Het linkse, seculiere dagblad Cumhuriyet is een van de laatste bolwerken van de vrije pers in Turkije en krijgt daarom klap op klap. In november 2015 werden toenmalig hoofdredacteur Can Dündar en politiek redacteur Erdem Gül opgepakt. Twee weken geleden was het weer raak, met de arrestatie van Dündars opvolger Murat Sabuncu en ruim tien stafleden, onder wie cartoonist Musa Kart. De redacteuren worden ervan beschuldigd misdrijven te hebben gepleegd namens de Koerdische terreurbeweging PKK en de organisatie van prediker Fethullah Gülen. De krant verschijnt nog wel. 'We zullen ons niet overgeven', luidde de openingskop op de dag na de arrestaties. Columniste Ayse Yildirim zei dat het een voorbode kan zijn van een overname van de krant door de regering.

Cumhuriyet is lang niet het enige slachtoffer in het ernstig verschraalde medialandschap in Turkije. Sinds de mislukte staatsgreep van 15 juli zijn al circa 130 kranten, tijdschriften en tv-zenders gesloten. Vorige week werden levenslange gevangenisstraffen geëist tegen negen redacteuren van de pro-Koerdische krant Ozgur Gundem, onder wie de bekende schrijfster Asli Erdogan (geen familie).

'Het werk is bijna klaar', zegt Andrew Gardner, onderzoeker in Turkije van Amnesty International, een tikje cynisch. Hij bedoelt: de autoriteiten hebben het muilkorven van de kritische pers vrijwel voltooid. 'Cumhuriyet is een van de uitzonderingen. Maar een oplage van 30 duizend op een bevolking van 85 miljoen, dat is bijna niets.'

Andere media hebben zich volgens Gardner aangepast aan de nieuwe orde. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Dohan-groep, met CNN Türk en de krant Hurriyet. 'Er is veel zelfcensuur.' Ook veel websites zijn gesloten, en accounts op sociale media.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden