Volkskrant-onderzoek

Vijf missers van het kabinet tijdens evacuatie-operatie Kabul

26 augustus: Afghanen proberen te worden toegelaten tot het vliegveld van Kabul om hun land te ontvluchten, kort na de machtsovername door de Taliban. Amerikaanse troepen, die het vliegveld controleren, bepalen wie wordt binnengelaten. Beeld EPA
26 augustus: Afghanen proberen te worden toegelaten tot het vliegveld van Kabul om hun land te ontvluchten, kort na de machtsovername door de Taliban. Amerikaanse troepen, die het vliegveld controleren, bepalen wie wordt binnengelaten.Beeld EPA

Het was deels onvermijdelijk dat de evacuatie uit Kabul chaotisch zou verlopen. Maar vijf missers van het kabinet hebben het leed enorm vergroot. De Kamer werd daarover naderhand niet geïnformeerd.

1. Smeekbedes ambassade genegeerd

Al op 9 maart 2020 melden lokale ambassademedewerkers voor het eerst aan inspecteurs van Buitenlandse Zaken dat zij zich zorgen maken of zij en hun familieleden wel geëvacueerd zullen worden als de nood aan de man is. Omdat ze niets concreets terughoren uit Den Haag, brengen de staf­leden op 16 september nogmaals hun zorgen onder de aandacht van de ambassadeleiding. Die antwoordt dat zij helderheid probeert te krijgen bij het ministerie over de procedure. Uit het gespreksverslag: ‘Wij zullen ons uiterste best doen om de belangen van de staf te behartigen in discussies met het ministerie.’

Toch blijven het ministerie en het kabinet het besluit over wie er wanneer geëvacueerd mag worden voor zich uitschuiven. Op 1 december 2020 stuurt de ambassadeur daarom een brandbrief naar het ministerie waarin ze vraagt om eindelijk te starten met de ‘voorbereidingen van verschillende evacuatie-opties’. Zij stelt in de brief dat de ambassade ‘de afgelopen maanden regelmatig heeft gerapporteerd over het effect van de voorziene terugtrekking op 1 mei 2021 van de Navo en VS-troepen uit Afghanistan op de veiligheidssituatie in Kabul.’

Ook waarschuwt de ambassadeur dat na het vertrek van de Amerikanen vermoedelijk een probleem ontstaat met de controle over het vliegveld. Zij vreest dat het dan niet meer lukt om mensen met commerciële vliegmaatschappijen te evacueren en dat daarom nu al ‘geïnventariseerd moeten worden welke mogelijkheden er (dan) zijn om alsnog het land te verlaten’.

Lokale stafleden van de ambassade krijgen op 21 april 2021 van de veiligheidsdiensten van Buitenlandse Zaken te horen dat er nog ‘geen concreet plan’ is voor evacuatie. Ten einde raad richten zij zich op 11 mei 2021 direct tot secretaris-generaal Paul Huijts, de hoogste ambtenaar. Ze ‘vrezen voor hun leven’ en dat van hun inwonende familieleden.

Toch besluiten de ministers Kaag, Bijleveld en Broekers-Knol pas op 11 augustus – kort voor de val van Kabul – dat de lokale ambassadestaf zo snel mogelijk geëvacueerd mag worden. Maar alleen het kerngezin mag mee: partners en kinderen dus. Slechts drie van de zestig andere inwonende en afhankelijke familieleden mogen mee. De ambassade mag zelf kiezen wie dat worden. Ambassadeur Wijgers weigert. ‘Onze collega’s zullen hun dierbaren niet achterlaten’, schrijft ze op 12 augustus aan de leiding van het ministerie. ‘Het welzijn van ons ambassadeteam staat nu onder druk: het lijkt me inconsistent deze collega’s nu achter te laten, waar we als uitgezonden staf al bijna twintig jaar dagelijks op rekenen, ook in moeilijke tijden.’ Ondanks haar smeekbede lukt het haar niet om de ministerraad op 13 augustus op andere gedachten te brengen.

Pas als de Taliban de buitenwijken van Kabul al hebben ingenomen, gaan de drie bewindspersonen overstag. Volgens het feitenrelaas gebeurt dat omdat de lokale staf ‘tot het eind toe nodig’ was om de ambassade open te houden, waardoor zij geen tijd hadden om hun ‘afhankelijke familieleden elders in veiligheid te brengen’. Uiteindelijk komen ruim tweehonderd stafleden en hun families een week na de machtsovername door de Taliban aan in Nederland.

2. Haagse werkelijkheid belangrijker dan Afghaanse

Een rode draad in hoe de politiek omging met de hulp aan Afghaans personeel is de vrees voor binnenlands-politieke consequenties van een ‘niet-beheersbare toename van het aantal aanvragen’. Hoewel de steun in de Tweede Kamer voor een ruimhartige aanpak opvallend breed is, is de aanpak van het kabinet van begin tot eind zeer strikt. Centraal daarin staat het begrip ‘kerngezin’: partner en afhankelijke kinderen (inzake Afghanistan hanteert de IND de leeftijd van 25 in plaats van 18 jaar).

Zodra de medewerkers in Kabul daarachter komen, protesteren ze in een brief aan de leiding in Den Haag. Zij wijzen erop dat inwonende familieleden vaak financieel geheel afhankelijk zijn van de ambassademedewerker. ‘Maar belangrijker: omdat ze in hetzelfde huis wonen, lopen ze evenveel gevaar als de medewerker. De Taliban maken geen onderscheid. Dus als er geen andere optie meer is dan evacueren, kunnen we deze familieleden niet achterlaten’. De ambassade onderzoekt de dreiging voor familieleden zelf uitvoerig en concludeert dat zij inderdaad evenveel gevaar lopen. Die informatie wordt gerapporteerd aan het ministerie.

26 augustus: Afghaanse eva­cués komen aan op het terrein van de marine in Amsterdam. Een deel van het Marine Etablissement is beschikbaar voor noodopvang. Beeld ANP
26 augustus: Afghaanse eva­cués komen aan op het terrein van de marine in Amsterdam. Een deel van het Marine Etablissement is beschikbaar voor noodopvang.Beeld ANP

Niettemin blijft deze kwestie tot het allerlaatste moment een heet hangijzer – en niet alleen voor de lokale medewerkers van de ambassade. Ook Defensie hanteert dit criterium consequent, enkele uitzonderingen daargelaten. De Volkskrant meldde eerder dat zelfs de meeste Afghaans-Nederlandse defensiemedewerkers die cruciaal werk verrichten, hun verzoeken om familieleden in Afghanistan te laten overkomen niet ingewilligd zagen. Hetzelfde geldt voor tolken die al in Nederland zijn en momenteel berichten krijgen over de mishandeling van hun familieleden door de Taliban.

3. Aanbod van Fransen niet geaccepteerd

Minister Kaag reageerde op 20 augustus verbaasd op het bericht dat Frankrijk in relatieve stilte in juni en juli honderden mensen uit Afghanistan heeft geëvacueerd en dat de voorbereidingen daarvoor al in april zijn begonnen. ‘Voor zover ik nu weet, was geen enkele EU- of Navo-bondgenoot op de hoogte van het Franse plan’, zei Kaag. Opmerkelijk, want de Fransen hebben dit openlijk gezegd, ook in Navo- en EU-verband. Er zijn ook tal van mediapublicaties over geweest.

Opmerkelijk is dat de Fransen zelf op 16 juli aan alle EU-landen een aanbod hebben gestuurd om mensen mee te zenden in een Franse evacuatievlucht die kort daarop zou vertrekken. Het ging om een commerciële vlucht met nog twintig open plekken, die zouden kunnen worden gevuld met EU-onderdanen of Afghanen die risico liepen. Nederland ging er niet op in, zegt Buitenlandse Zaken, omdat mensen nog konden vertrekken met commerciële vluchten. De ambassade in Kabul had wel een geactualiseerd draaiboek voor evacuatie gereed dit voorjaar, maar dat werd nooit uitgevoerd, blijkens de aanhoudende smeekbedes van de lokale staf aan Den Haag. Dit draaiboek ging ervan uit dat de lokale staf eerst zou vertrekken, pas op het laatst eventueel gevolgd door de Nederlandse staf. De ambassade heeft Den Haag er ook vanaf het voorjaar op gewezen dat sommige andere Europese landen, zoals Groot-Brittannië, al begonnen een deel van hun lokale personeel terug te halen.

4. Hardnekkige blokkades ondanks tolkenregeling

Defensie heeft negentien jaar geopereerd in Afghanistan en nooit bijgehouden wie er voor Nederland werkte. Het enige wat er is, is een lijst van 273 tolken uit de Uruzgan-periode. Het contrast met bijvoorbeeld de Britten is groot. Zij registreerden hun personeel wél, wat de latere evacuatie vergemakkelijkte. Ook de Amerikanen, Fransen en Duitsers pakten het anders aan dan Nederland. De vraag of tolken en andere personeelsleden recht hebben op bescherming werd daar nauwelijks gesteld. Duitsland bijvoorbeeld had een ruimhartige regeling voor tolken én ander personeel.

De kwestie van de tolken is in 2014 op de kaart gezet door mediaberichten en een vakbondsactie rondom een tolk die voor Nederland had gewerkt en asiel aanvroeg, maar aanvankelijk afgewezen dreigde te worden. Hij mocht blijven, maar VVD en PvdA blokkeerden een tolkenregeling. Op ambtelijk niveau kwam er wel een ‘procedure’ over hoe om te gaan met tolken. Tot 2019 kwamen tien tolken naar Nederland, deels op eigen houtje. In 2019 dwong de Kamer, via de motie-Belhaj, het kabinet de tolkenregeling voortvarender ter hand te nemen, onder meer door de bewijslast dat tolken vervolgd worden te laten vervallen.

Minister Bijleveld wordt verweten te hebben gedraald met de uitvoering van deze en andere moties. Naast corona speelde het ontbreken van een lijst met tolken daarbij een rol, evenals administratieve belemmeringen en gebrek aan prioriteit. Tolken werden niet actief benaderd, de tolkenregeling werd pas eind juli 2021 gepubliceerd op de site van de ambassade. De hele kwestie was dit voorjaar opnieuw door de militaire vakbonden AFMP en VBM, Vluchtelingenwerk Nederland en veteranen op de kaart gezet. De Kamer nam moties aan om de tolken sneller hierheen te halen, maar deze werden niet of slechts deels uitgevoerd.

5. Geen regeling voor ander personeel

In tegenstelling tot andere Navo-landen heeft Nederland tot op het allerlaatst geen aandacht gehad voor het lot van ander Afghaans personeel dat de langdurige Nederlandse inspanningen in Afghanistan had ondersteund. Dat geldt onder meer voor overig personeel van Defensie, medewerkers van hulporganisaties, mensenrechtenactivisten en fixers van journalisten.

Tot een paar weken geleden werden cruciale medewerkers van Defensie, zoals bewakers, vaak simpelweg afgewezen voor asiel. In de VS en Duitsland bestond al jaren wél een regeling voor lokaal personeel. Groot-Brittannië had een soortgelijke regeling vanaf eind vorig jaar, toen duidelijk werd hoe nijpend de situatie zou worden. Ook de Fransen namen tijdens hun vroeg begonnen evacuatie in mei 2021 direct al honderden mensen uit deze categorie mee.

De Nederlandse ambassade in Kabul kreeg vanaf begin dit jaar steeds meer van dergelijke verzoeken van Afghanen die voor Nederland hadden gewerkt. Zij kregen nul op rekest. Hetzelfde geldt voor de bewakers van Nederlandse militaire kampementen en voor tolken die hadden gewerkt met Nederland in de EU-politiemissie. Ook zij vingen bot, behoudens enkele uitzonderingen die in de publiciteit waren gekomen. Er kwam geen beleid. Pas in augustus 2021 nam de Kamer hierover een motie aan. Toen was de chaotische evacuatie na de val van Kabul al gaande.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden