Vijf manieren om aantal mensen met uitkering te verlagen

Nederland moet manieren vinden om het aantal mensen met een uitkering te verlagen, zonder de sociale zekerheid nog kariger te maken. Dat staat in een studie in opdracht van de vier grootste gemeenten en het ministerie van Sociale Zaken, waaraan verder onder meer het UWV, Divosa en de Algemene Werkgeversvereniging Nederland (AWVN) hebben meegewerkt.

Beeld ANP

De afgelopen drie decennia is gepoogd meer mensen aan het werk te krijgen door het uitkeringsstelsel strenger en soberder te maken. Sinds 1983 zijn de uitgaven aan sociale zekerheid relatief gezien gehalveerd: van 14 procent van het nationaal inkomen (exclusief aow en nabestaandenuitkeringen) naar 7,4 procent nu, met een dieptepunt van 6,2 procent in 2007, voordat de crisis uitbrak. Tegelijkertijd is het aantal mensen met een uitkering minder hard gedaald: met iets meer dan een derde. Het verschil is te verklaren doordat ook de koopkracht van uitkeringsgerechtigden omlaag ging. De koopkracht van een samenlevend stel met een bijstandsuitkering was in 2013 bijvoorbeeld 11 procentpunt lager dan in 1980.

'Minder kosten is fijn. Maar in de jaren tachtig was de hoop ook dat er meer mensen aan het werk zouden gaan als we het uitkeringsstelsel minder ruimhartig zouden maken', zegt De Argumentenfabriek-directeur en Volkskrant-columnist Frank Kalshoven. De Argumentenfabriek begeleidde een denktank waarin vertegenwoordigers van onder meer de vier grootste gemeenten, het UWV en de ministeries van OCW en Sociale Zaken ideeën bespraken om de sociale zekerheid de komende tien jaar te moderniseren. 'Wat je moet vaststellen is dat het aantal mensen met een uitkering wel iets is gedaald, maar niet spectaculair. En dat er nog maar heel weinig rek zit in nog strenger worden, wat bovendien een weinig aantrekkelijke optie is.'

In 2013 hadden 34 van de 100 volwassen Nederlanders geen betaald werk. In de studie 'Kiezen voor nieuwe zekerheden' laat de denktank een aantal proefballonnen op om de arbeidsparticipatie te verhogen.

Levenslange leerrechten

In Nederland geldt 'de facto een (voltijds) scholingsverbod voor wie een uitkering heeft', aldus de studie. Voor wie in de bijstand zit zijn de mogelijkheden om zich te laten om- of bijscholen gering. Uitkeringsgerechtigden moeten zich namelijk 'beschikbaar houden voor de arbeidsmarkt'. En dat in een tijd waarin vaardigheden door technologische vooruitgang steeds sneller verouderen of zelfs overbodig raken. Een alternatief zou zijn om alle Nederlanders 'levenslange leerrechten' te geven. Hierdoor kunnen laagopgeleiden op latere leeftijd terug naar school. Nu zijn het vooral hoogopgeleiden met een vast contract die de kans krijgen van hun werkgevers om zich bij te scholen. Dat terwijl in hoogopgeleiden tijdens hun studiecarrière al veel meer belastinggeld is gestoken dan in laagopgeleiden. In het alternatief zou elke Nederlander een bepaald bedrag aan leerrechten krijgen (bijvoorbeeld: 150 duizend euro) om zich gedurende zijn of haar loopbaan te laten bij- of omscholen. Mocht u het zich afvragen: dit geld kan niet worden verzilverd om er iets anders van te kopen (een huis in Frankrijk bijvoorbeeld).

Bijbaantjes voor jongeren ontmoedigen

Laaggeschoolden kampen met stevige concurrentie van arbeidsmigranten (Polen bijvoorbeeld) en jongeren. Scholieren en studenten hebben steeds meer en grotere bijbanen waarvoor alleen een laag scholingsniveau vereist is: vakkenvullen, post bezorgen, bedienen in de horeca. Dat werk is in principe juist geknipt voor laagopgeleiden, maar zij maken geen kans tegen de veel goedkopere jongeren. Dat leidt, gechargeerd gezegd, tot de scheve situatie dat de hoogopgeleiden van de toekomst laagopgeleid werk doen terwijl de laagopgeleiden werkloos thuis zitten. Een alternatief zou zijn om werken voor jongeren te ontmoedigen (en leren aan te moedigen), aldus de studie. Bijvoorbeeld door de leeftijdgrens te verhogen waarop jongeren mogen werken (nu vanaf 15 jaar) of door het minimumjeugdloon te verhogen naar het volwassen minimumloon. Dat laatste zou er voor zorgen dat jongeren hun prijsvoordeel verliezen. Bijbaanloze jongeren houden meer tijd over voor hun school of hun studie, maar voor studenten heeft niet werken het grote nadeel dat ze nog meer geld moeten lenen om hun studie te betalen. Een deel van de oplossing zou kunnen zijn om de doorlooptijd van het onderwijs (minimaal achttien jaar voor een masterstudent) te verkorten en te intensiveren door bijvoorbeeld te snoeien in het aantal vakantiedagen, aldus de studie.

Een arbeidscontract voor vijf of zeven jaar

Werknemers zijn tegenwoordig onder te verdelen in arme stakkers met flexibele contracten, daarna is er een hele tijd niets, daarna is er weer een hele tijd niets, en daarna zijn er de mazzelaars met een vast contract. Flexibele contracten zijn er in allerlei soorten en maten, vaste contracten niet. Een pensioen opbouwen is lastig met alleen maar flexcontracten. Waarom bestaan er dus geen tussenvormen op de zwart-witte arbeidsmarkt, vraagt de denktank zich af. Een langdurig contract voor bepaalde tijd bijvoorbeeld, zeg vijf of zeven jaar. Een voordeel voor werknemers is dat werkgevers dan sneller geneigd zullen zijn om een langdurig contract aan te bieden. Ook prikkelt het werknemers extra om hun kennis en vaardigheden op peil te houden, want over vijf of zeven jaar moeten ze misschien wel uitkijken naar een nieuwe baan. Een consequentie kan wel zijn dat werkgevers niet of nauwelijks nog vaste contracten voor onbepaalde tijd zullen geven, hoewel dit niet per se een nadeel hoeft te zijn, vindt Kalshoven.

Werkdagdekkende kinderopvang

Kinderopvang, voorschoolse educatie en de basisschool zijn in Nederland gescheiden georganiseerd. Bovendien is kinderopvang niet 'werkdagdekkend', oftewel tussen 7 uur 's ochtends en 19 uur 's avonds geopend. Voor ouders is het daardoor extra moeilijk om de zorg voor hun kinderen te combineren met werk. Kinderopvang, voorschoolse educatie en primair onderwijs zouden daarbij kunnen worden samengebracht, zoals bijvoorbeeld al gebeurd in een aantal 'integrale kindcentra' in Nederland. De opvang zou (deels) publiek kunnen worden gefinancierd, wat dan wel weer ten koste zou kunnen gaan van andere uitgaven. Tegelijkertijd - is de hoop - zou het nationaal inkomen juist kunnen stijgen. Kalshoven: 'De druk op ouders wordt op deze manier lager, waardoor ze makkelijker meer kunnen gaan werken, waardoor hun inkomen stijgt, wat weer goed is voor de economie.' Door kinderopvang, voorschoolse educatie en de basisschool beter te integreren en financieel toegankelijk te maken zou bovendien de tijdsduur van het basisonderwijs kunnen worden verkort - als alternatief voor het verlagen van de leerplicht - en zouden de leerachterstanden van kinderen beter kunnen worden verholpen.

Makkelijker doorwerken na de pensioenleeftijd

Wie de pensioengerechtigde leeftijd bereikt, wordt ontslagen. Van dat feit zullen de meeste aankomende pensionado's geen uurtje minder slapen. Maar er zijn mensen die graag willen doorwerken na hun pensioen, of zich daartoe om financiële redenen genoodzaakt zien. Dat is nu echter lastig. Kalshoven: 'Je wordt nu op de pensioenleeftijd ontslagen, en vervolgens kun je een nieuwe arbeidsovereenkomst maken. Maar daar moeten werkgever en werknemer het wel eerst over eens worden. De standaard is dus: je werkt niet door. Je zou het ook kunnen omdraaien: in principe werk je door, tenzij je aangeeft dat je niet doorwerkt. De kans is dan veel groter dat je op hetzelfde niveau kunt blijven werken.' Tegelijkertijd zou het goed zijn wanneer jongeren iets meer gaan verdienen en ouderen iets minder. Het rapport spreekt van het 'impliciete contract, dat er kortweg op neer komt dat jonge mensen worden 'onderbetaald' en ouderen 'overbetaald'.' Lonen zouden meer gebaseerd moeten zijn op productiviteit dan op leeftijd. Ouderen verdienen daardoor wat minder, maar eenmaal werkloos komen ze ook minder moeizaam dan nu het geval is aan een baan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden