Vijf lange minuten huilde ze

Googoosh was de ster van Iran. Zij zong de liedjes die de jonge generatie nodig had. De vaders mochten haar en de moeders dansten op haar muziek....

OP DE OUDSTE kleivaas die archeologen in mijn vaderland uit de grond hebben gehaald, is een jonge vrouw getekend die zittend een instrument tegen haar lijf houdt en zingt. Een vrouw van 4000 voor Christus. De zingende, dansende Perzische vrouwen komen later, in de bergen op de oeroude koninklijke taferelen tevoorschijn. Ze zijn tussen 3000 en 1500 jaar geleden in de rotsen gebeiteld.

Met de komst van de islam verdwenen al die vrouwen plotseling. Veertien eeuwen lang worden ze achter zwarte gordijnen verstopt. Pas honderd jaar geleden begonnen ze terug te vechten.

Ghamar él Moloek Wazieri was de eerste. Ze zong magisch, maar alleen voor vrouwen en achter dikke muren. Op een nacht liet ze haar zwarte doek thuis, ging met een hoed het podium op en zong voor de mannen. Iedereen dacht dat de muren van het theater in zouden storten door de zonde die zij beging. Maar het theater bleef staan. Er moest iets anders gebeuren voordat meer vrouwen het podium konden bereiken.

In 1936 verbood Reza sjah Pahalawi de vrouwen om een chador te dragen. Op alle kruispunten van Teheran werden er duizenden zwarte chadors verbrand. Dit viel als een bom bij de geestelijken. Als teken van rouw smeerden ze klei in hun baard, pakten de geweren en beklommen de daken van de moskeeën in Qom. Reza sjah richtte zijn kanonnen op hun barricades en schoot er honderden dood. Een jonge geestelijke die Khomeini heette, hield een vurige toespraak op dat dak. Zijn dood was zeker, maar toch wist hij te ontsnappen. Een halve eeuw later stichtte hij de Islamitische Republiek van Iran en dwong de vrouwen opnieuw achter de chadors.

In de periode dat Reza sjah tegen de chador vocht, gingen een paar zangeressen naar Lalezar om voor mannen te zingen. Lalezar, een straat met honderden theaters, cafés en nachtclubs werd het kloppende hart van de Teheraanse nachten. Mahwash was één van die vrouwen. Mooi, wild, lief, zoet, en gevoel voor humor. Ze had volle borsten, stevige billen, vragende lippen, schitterende witte tanden, hoge hakken, en een blauwe strakke satijnen jurk. Zij was de Perzische vrouw die na 1400 jaar onderdrukking naar buiten kwam, de vrouw waarover alle Perzische mannen in de poëzie van de meesters hadden gelezen. Als een godin werd ze behandeld, maar zij kon alleen de mannen gelukkig maken. Haar stem bereikte de huiskamers niet. De jeugd kende haar helemaal niet. De mannen wilden niet dat hun kinderen, vooral hun dochters, ook maar iets over haar wisten. Ze was alleen goed voor de nachten op Lalezar. Toen kwamen er andere vrouwen waarvan de stem de Perzische huiskamers wel bereikte. Ze kozen vaak voor zware poëzie en vulden onze culturele bagage.

Hun liedjes waren goddelijk, ze verbonden ons met de literatuur en verwoordden onze onbeschrijfbare gevoelens, die zowel de mannen als de vrouwen neurieden, maar de jeugd had nog niets met die goddelijke liefdes.

Het was begin jaren vijftig. Reza sjah Pahlawie was allang gestorven en zijn jonge kroonprins was sjah geworden. Premier Mossadeq nationaliseerde de Angelo-Iranian Oil Company, en dat leidde tot een groot conflict met Groot-Brittannië. De Britten maakten in het geheim een afspraak met de jonge sjah en hij zette Mossadeq onder druk om af te treden. Hij trad af, maar na drie maanden bracht een oproer hem opnieuw aan het bewind. De sjah vluchtte weg. Maar met hulp van de CIA keerde hij terug, de nationale regering viel en Mossadeq werd gearresteerd. De Amerikanen hielpen de jonge sjah om het land te moderniseren.

In dat drukke jaar van verschillende machtswisselingen werd Googoosh geboren. Haar vader was een forse man met een hangsnor die in de goedkope cafeetjes op Laelzar zong, zo probeerde hij aan de kost te komen. Op een nacht bleef hij een minuut lang stil op het podium staan. Het publiek begreep niet wat hij van plan was. Toen kwam er iets in beweging in de wijde linkerpijp van zijn broek, men dacht dat het een hondje was. Een lief klein meisje van een jaar of drie kroop uit zijn broekspijp naar buiten. Verlegen keek ze naar het publiek, maar zodra haar vader riep: spring! Begon ze met een paar acrobatische sprongetjes het publiek te verrassen. Ze zong vervolgens Amerikaanse playback-nummers en verdween weer in de broek van haar vader.

Honderden nachten kroop zij uit die broek en amuseerde het publiek. Ze werd bekend op Lalezar en de nachtclubs stonden in de rij voor haar. Haar moeder verzette zich tegen haar nachtelijke optreden, maar vader had iets artistieks in de ziel van zijn dochter gezien en ruimde met harde hand alle obstakels op die haar ontwikkeling in de weg stonden. Hij scheidde van haar moeder, en daarvoor in de plaats kreeg zij een stiefmoeder, het soort dat we uit Assepoester kennen. Hij nam Googoosh tot aan haar twintigste mee naar allerlei nachtclubs en beschermde haar als een oude tijger. Niemand mocht aan haar komen, ze verscheen met hem op het podium en verdween met hem weer achter het gordijn.

Een moderne nachtclubeigenaar ontdekte haar, en wist meteen dat ze een goudmijn was. Voordat haar vader er achter kon komen, trouwde hij met haar. En zo pakte hij Googoosh van haar vader af. Googoosh trad nu in een nieuwe wereld op, de wereld van mannen met das en dikke sigaar. Ze droeg prachtige kleren en een chauffeur bracht haar in een Mercedes van de ene nachtclub naar de andere. Haar liedjes werden op plaat gezet en haar posters werden overal opgehangen. Googoosh werd een ster. Zij zong de liedjes die de jonge generatie nodig had, de vaders mochten haar en de moeders dansten op haar muziek en de meisjes lieten hun haar net als Googoosh kort knippen. Niemand was jaloers op haar. Googoosh was van iedereen.

Haar huwelijk duurde niet lang, de man was een bedrieger, hij gebruikte haar als slavin. Zij verliet hem met een kind en met een miljoenenschuld die hij op haar schouders gelegd had. Om haar schulden te betalen ging ze de filmwereld in. Je hoorde geruchten dat ze een relatie had met de broer van de sjah. Dat hoorden de mensen niet graag van haar. Precies op dat moment had de westerse cultuur haar stempel op onze samenleving gedrukt. Naakt zijn kwam in de mode en wie dat niet deed was te traditioneel. In een film trok Googoosh haar bh onder de verbaasde ogen van de toeschouwers uit en toonde haar borsten, zoiets had niemand van haar verwacht. Het werd de eerste en laatste keer en men vergaf het haar.

Googoosh raakte verliefd op Behroez Vosoogi de halfgod van de Iraanse cinema. De mooie tijden begonnen, alles ging goed, ze zong, ze danste en ze speelde in films, maar opeens brak de revolutie uit en kwamen de geestelijken. Alle artiesten vluchtten het land uit. Googoosh was in die tijd in Amerika. Iedereen zei dat ze niet terug moest komen, dat de geestelijken haar zouden executeren. Maar zij kon daar niet blijven.

Op het vliegveld van Teheran keken de bebaarde mannen verbaasd naar elkaar en vroegen zich af wat Googoosh daar in die gevaarlijke dagen te zoeken had. Ze konden haar geen pijn doen, ook wisten ze niet wat zij met haar moesten doen. Ze belden naar het huis van de grote geestelijke:

'Googoosh staat hier. Wat moeten we met haar?'

'Wie is Googoosh?'

'De bekendste zangeres van het land.'

'Heeft zij soms zonden begaan?'

'Zij... ze... heeft wel dertig jaar gezongen en gedanst.'

'En nu is zij terug?'

'Ja!'

'Sla haar een chador om en laat haar naar huis gaan.'

Een bebaarde man gaf haar een chador en fluisterde: 'Zuster, pas op! Bedek je gezicht goed!'

De volgende dag werd ze in de gevangenis gezet. Ze mocht nooit meer zingen.

Gedurende twintig jaar hoorden we niets meer van Googoosh. Stiekem draaide men haar liedjes thuis. Drie generaties kenden haar nu al, een generatie die met haar opgegroeid was, een generatie die haar vader kende en de jeugd die in de tijd van de geestelijken geboren was. Googoosh was er niet, maar ze was meer dan ooit aanwezig. Na twintig jaar gaven de geestelijken toe dat ze niet konden vechten tegen satellieten. De mannen kregen een beetje ruimte om te zingen. Een paar traditionele zangeressen reisden naar Parijs en traden voor de ballingen op. Toen ze terug gingen, werden ze niet gearresteerd. Waar is Googoosh dan? vroeg iedereen.

Zij is getrouwd met een geestelijke en komt niet naar buiten, zeiden sommigen. Opeens hoorden we dat Googoosh voor een familiebezoek naar Canada was gegaan. Ze wist niets over de enorme populariteit die ze in die twintig jaar in haar afwezigheid had gekregen. Ze wist niet dat miljoenen immigranten op haar wachtten en haar bandjes kapot hadden gedraaid. Een maand later stond ze op een podium waar twaalfduizend Iraniërs uit alle hoeken van Canada naar toe waren gegaan.

Vijf lange minuten huilde ze en twaalfduizend Iraniers huilden met haar mee. Toen vroeg ze om een minuut stilte. Voor wie?

Voor Shamloo, de grote Perzische dichter die net overleden was.

Googoosh was veranderd. Twintig jaar had ze thuis op een bank gezeten en gewacht. Ze mocht niet zingen, maar ze had veel gelezen en een zware revolutie meegemaakt en acht jaar oorlog, en de geestelijken. Googoosh was veranderd, de jonge, licht dansende vrouw was weg, ze was wijs geworden. Zij riep: 'Ik heb de groeten van de vaders, en de moeders voor jullie meegenomen.'

De BBC schoot ons te hulp, The Voice of Amerika steunde ons, CNN leverde een grote bijdrage, en de Amerikaanse kranten waagden vele artikelen aan haar zodat wij ons moderne sprookje waar konden maken. De afgelopen maanden heeft ze in alle grote Amerikaanse steden een concert gegeven die bijna allemaal zijn bijgewoond door meer dan twintigduizend Iraniërs. Vanaf vorige week is die Perzische bedevaart door Europa begonnen.

Afgelopen maandag ging ik naar Frankfurt om mijn eigen bijdrage te leveren. Ik ging voor de deur van de Festhalle staan en keek naar de honderden Iraniërs die uit de taxi's en trams stapten.

Een Duitse cameraploeg keek verbaasd naar die sjiek geklede mensen. Mannen met dassen en strikjes, hier en daar vrouwen die een stukje van hun borsten toonden. Wie zijn die mensen? Woonden ze in Frankfurt terwijl we niets over hen wisten? De geïmmigreerde Perzen, de voormalige vluchtelingen hadden allemaal hun mooie kleren uit de kast gehaald. O, mijn God, ik was bijna vergeten dat de vrouwen van mijn land zo mooi waren.

Toen Googoosh op het podium verscheen, ging het publiek in een ruk opstaan, ze huilden en lachten en schreeuwden tegelijk. De Duitse cameraploeg vergat om haar werk te doen, verbaasd keken ze naar dat ongekende tafereel. Googoosh boog zich even voorover en toen begon ze met volle kracht over de liefde te zingen. Bij de andere gelegenheden had Googoosh heel voorzichtig alleen gezongen, maar opeens schoof ze de angst voor de geestelijken opzij en begon te dansen. Een historisch moment. Ik was getuige, stond ergens boven in het donker en nam alles waar. Verloren tijd kun je niet terug krijgen. Googoosh was de vrouw op die kleivaas van 4000 jaar voor Christus. De Perzische immigranten kregen haar uit de tijd terug.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.