InterviewOud-medewerker Caroline Fourest

Vijf jaar na ‘Charlie Hebdo’: ‘De satire is nog nooit zo fragiel geweest’

Dinsdag is het vijf jaar geleden dat radicale moslims een aanslag pleegden op Charlie Hebdo. Het tijdschrift bestaat nog steeds, maar opereert vanuit een geheime locatie. Het is nog moeilijker geworden voor satire in Frankrijk, zegt Caroline Fourest, journalist en oud-medewerker van Charlie Hebdo.

7 januari 2015: de Algerijns-Franse broers Kouachi schieten in een straat in Parijs op een politieauto na hun aanval op de redactie van het satirische weekblad Charlie Hebdo.Beeld AFP

Op de avond van 7 januari 2015 zou Caroline Fourest samen met haar goede vriend en collega Charb –pseudoniem van Stéphane Charbonnier, hoofdredacteur van Charlie Hebdo – aanschuiven in een praatprogramma. Het is rond het middaguur als de redacteur met wie Fourest het talkshowoptreden telefonisch voorbereidt schijnbaar uit het niets in tranen uitbarst. ‘Hij is dood, hij is dood’, zei ze. ‘Charb is doodgeschoten’.

In één ruk rent Fourest naar het redactiegebouw van Charlie, toevalligerwijze niet ver van haar huis. De politie is net bezig de straat te versperren. Fourest wordt naar een theater aan de overkant van de straat gebracht, waar een aantal van haar oud-collega’s worden opgevangen. ‘Het waren er maar een paar, dat viel me meteen op. Pas minuten later realiseerde ik me dat de anderen dood waren.’

Caroline Fourest is een vooraanstaand journalist, essayist en documentairemaker. In haar werk waarschuwt ze veelvuldig voor de gevaren van religieus fundamentalisme. Van 2003 tot 2009 maakte Fourest deel uit van de redactie van Charlie Hebdo. Als het satirisch-journalistieke weekblad in 2006 een serie cartoons publiceert waarop de profeet Mohammed staat afgebeeld, onder meer met een bomgordel, is Fourest daarbij nauw betrokken. Het leidt tot een rechtszaak – het blad wordt vrijgesproken – en doodsbedreigingen voor redacteuren.

Hielden jullie rekening met de mogelijke gevolgen van de publicatie van die cartoons?

‘Je moet iedereen kunnen tekenen en bespotten. Anders zouden we ons onderwerpen aan de normen van de religieuze fanatici. Dan heeft Charlie geen bestaansrecht meer en kunnen we de tent net zo goed sluiten. We wisten allemaal wat de potentiële gevolgen waren. Sommigen van ons hadden in de aanloop naar 2015 al jaren persoonsbeveiliging. Niemand heeft het risico onderschat, het was ingecalculeerd.’

Als de Algerijns-Franse gebroeders Kouachi op 7 januari 2015 hun kalasjnikovs leegschieten in de redactieruimte, en twaalf mensen vermoorden en nog eens elf verwonden, zijn de gevolgen letterlijk niet te overzien. Maar het misschien wel opmerkelijkste, en zeker meest wrange en ironische gevolg, is de wederopstanding van het daarvoor nog noodlijdende Charlie Hebdo.

Voor de aanslag leed het weekblad een tamelijk zieltogend bestaan. Gemiddeld werd slechts ongeveer de helft van de oplage van 60 duizend verkocht. Een oproep om donaties leverde slechts enkele duizenden euro’s op.

Het eerste nummer na de aanslag – met de klassiek geworden cover van Mohammed die ‘tout est pardonné’ zegt, ‘alles is vergeven’, werd bijna 8 miljoen keer verkocht. Het weekblad ontving na de terreurdaad bijna 30 miljoen euro aan donaties. Inmiddels is de verkoop gestabiliseerd rond de 60 duizend exemplaren, de helft aan abonnees, de andere helft in de losse verkoop.

Wat vond u van de golf aan internationale solidariteit en steunbetuigingen?

‘We waren allemaal erg geraakt door de massaliteit van de reacties. Dat zoveel mensen zich voor de vrijheid van meningsuiting uitspraken, gaf een enorme troost. In Frankrijk is dat nog altijd sterk voelbaar. Van veel mensen zijn de ogen geopend.’

‘Maar we moeten ook constateren dat veel mensen het nog altijd niet willen begrijpen. Dat zijn de mensen die iedere religiekritiek wegzetten als islamofoob en racistisch. Er zijn in Frankrijk sinds 2015 meer dan 250 doden gevallen bij jihadistische aanslagen, maar een deel van links Frankrijk doet nog steeds alsof dat allemaal niet is gebeurd.’

In het buitenland, waar Charlie Hebdo vooral het nieuws haalt met cartoons waarin de islam een rol speelt, wordt we eens over het hoofd gezien dat het satirische weekblad in Frankrijk van oudsher geldt als links. Antiracisme is volgens Fourest een van de belangrijkste pijlers van het blad. ‘Wat ons het meest verontrustte, was dat we als racistisch bestempeld zouden worden. Daarom blijven we uitleggen dat het bespotten van fanatisme en extreme uitwassen iets anders is dan het bespotten van een gemeenschap.’

Heeft u het idee dat mensen die uitleg accepteren?

‘Veel media hebben bewust nooit uitgelegd wat de satirische traditie is waarin Charlie staat. Dan heb ik het vooral over Amerikaanse en Britse media. Zij hebben hun journalistieke werk niet gedaan, maar zijn gaan meehuilen met de wolven, met de meute imbecielen en fanatici. Zij zijn medeverantwoordelijk, niet voor de moordpartij, maar voor het feit dat mijn vrienden onvoldoende zijn beschermd. Zij hebben de moordenaars op het idee gebracht dat Charlie een geldig doelwit was.’

De redactie van Charlie Hebdo huist op een geheime en zwaarbeveiligde locatie. Wat zegt dat over het klimaat voor satirici?

‘We leven in een paradoxale wereld. Op de sociale media zien we een onbeperkte stroom beledigingen, waaronder een heleboel racisme, antisemitisme en homofobie. Maar de satire, het talent om ons vanaf een kritische distantie en met humor iets te doen inzien over de actualiteit, is nog nooit zo fragiel geweest. Die wordt van alle kanten aangevallen.‘

‘Wat er de laatste jaren is bijgekomen, naast het islamisme en extreem-rechts, is ‘identitair links’. Een ander soort links, dat een andere weg is ingeslagen. Alles wat hun niet bevalt, willen ze verbieden. Ze richten zich niet tegen extreem-rechts, maar tegen gematigd links. Ze hebben laatst zelfs François Hollande verjaagd van een universiteit waar hij een praatje zou houden. Ze gaan net zo lang door met schelden en joelen totdat een spreker wordt afgezegd.’

Fourest maakte dat zelf ook mee. Een lezing over rechts-extremisme bij een Belgische universiteit moest worden afgeblazen omdat een linkse studentenactiegroep haar met veel bombarie – en onder meer gekleed met nepbomgordels – onderbrak. Volgens haar wordt deze groep zienderogen bedreigender voor de vrijheid van meningsuiting. ‘En ze strijden vaak zij aan zij met aanhangers van de politieke islam. Wie denkt dat het gevaar eerder van Charlie Hebdo komt dan van jihadisten, verkeert in een staat van verregaande ontkenning.’

Caroline Fourest: ‘Wie denkt dat het gevaar eerder van Charlie Hebdo komt dan van jihadisten, verkeert in een staat van verregaande ontkenning.’Beeld Getty Images

Vijf jaar na Charlie Hebdo is het hopen op een islamitische renaissance
Vijf jaar na de aanslag op het Franse satirische blad Charlie Hebdo hoopt schrijver en wetenschapper Fouad Laroui op een islamitische renaissance die het gedachtegoed van de Arabische filosoof Averroes in ere herstelt.

Dit schreven we de dagen na de aanslag

Dit is Theo van Gogh maal 12
Het effect van de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo kan niet anders dan huiveringwekkend en intimiderend zijn. De persvrijheid staat op het spel.

Cartoonisten nemen hun wapen op
Cartoonisten betuigen massaal hun steun aan de aangevallen redactie. Een selectie van getekende steunbetuigingen. ‘De inkt moet vloeien, niet het bloed.’

Charlie Hebdo, satirisch blad met heel wat vijanden
De aanslag op het redactiekantoor van Charlie Hebdo staat niet op zichzelf. Het provocerende blad wordt al lang achtervolgd door processen en bedreigingen. Wat voor blad is Charlie Hebdo?

Charlie Hebdo-redacteur spreekt: ‘we schrijven een nieuw blad met onze tranen’
Patrick Pelloux, redacteur bij Charlie Hebdo en tevens arts, arriveert als eerste op de redactie na de aanslag. Hakkelend en in tranen vertelt hij zijn verhaal. ‘Ze belden me op, en zeiden: we hebben je nodig, ze hebben geschoten.’

Vriendin Charbonnier: ik wist dat hij zou sterven als Theo van Gogh
Jeannette Bougrab vertelt over de dood van haar partner Stéphane Charbonnier, oud-hoofdredacteur van Charlie Hebdo. Een dood die zij en haar partner aan zagen komen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden