Vijf jaar koning Willem-Alexander: zijn draai gevonden

In de vijf jaar dat Willem-Alexander nu koning is, heeft hij de raderen van de monarchie afgesteld op zijn wensen. Het gemak waarmee hij zijn moeder heeft doen vergeten, zegt veel over zijn ambitie.

2018-01-25 10:30:58 DEN HAAG - Koning Willem-Alexander ontvangt minister Carola Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit op Paleis Noordeinde. ANP POOL ROYAL IMAGES BART MAAT Beeld ANP

Koning Willem-Alexander, vandaag 51 geworden, behoort vanaf nu tot de doelgroep van Henk Krol. Heeft de fractieleider van 50Plus daar al bij stilgestaan? Misschien zelfs wel samen met de koning, toen hij in januari op bezoek was in paleis Noordeinde?

Krol schaterlacht als hem de vraag wordt voorgelegd. Hij mag er niks over zeggen, dat is nou eenmaal de afspraak, maar zijn lichaamstaal verraadt: reken maar!

Het is tekenend voor de ontspannen relatie tussen paleis en Binnenhof aan de vooravond van het eerste lustrum van Willem-Alexander als koning, aanstaande maandag. Politici zijn unaniem tevreden over hoe hij zich de afgelopen vijf jaar heeft gepositioneerd.

De man die als kroonprins nog vuur aantrok door een vakantievilla in ontwikkelingsland Mozambique te kopen, die naar eigen zeggen (vorig jaar tegen interviewer Wilfred de Jong) in zijn jeugd ‘een wildebrassig leven’ leidde, die toenmalig premier Wim kok op de kast joeg door het ­militaire regime van zijn aanstaande Argentijnse schoonvader te verdedigen (Máxima: ‘Hij is een beetje dom geweest’) – die man is nu een baken van stabiliteit en continuïteit in Den Haag.

Hij zou het moeilijk krijgen na zijn perfectionistische moeder, was de veronderstelling, maar Willem-Alexander is erin geslaagd het ambt naar zijn persoonlijkheid te vormen. Als man na drie vrouwelijke voorgangers zou hij bovendien in het nadeel zijn: koningschap in pak of uniform roept in Nederland niet snel warme gevoelens op.

Het blijkt mee te vallen. Willem-Alexander is ‘benaderbaar en betrokken’, is de communis opinio onder politici. Op zijn eerste werkdag na het verlies van zijn 18-jarige dochter Julia had staatssecretaris Paul Blokhuis (ChristenUnie) een afspraak met de koning. Volgens zijn omgeving was de bewindsman overrompeld door de empathie waarmee Willem-Alexander, zelf vader van drie dochters, hem ontving.

Het is nog maar kort, vijf jaar, in een functie die hij naar verwachting nog zeker twee decennia vervult. De traditioneel lastige tijd voor een monarch, als de kinderen gaan trouwen en daarvoor toestemming zullen vragen aan het parlement, als de familiebelangen kunnen botsen met het landsbelang – die tijd moet nog komen.

Maar toch, hoe doet hij dat? Zijn ­joviale publieke optredens zijn bekend, maar hoe is zijn politieke stijl? Hoe opereert de man in het ambt?

In de wandelgangen van paleis Noordeinde: hoe de koning ‘politiek’ te werk gaat

Sinds het aantreden van het kabinet-Rutte III afgelopen najaar heeft Willem-Alexander alle ministers, staatssecretarissen en fractieleiders uit de Tweede Kamer op bezoek gehad. Hij deed zo’n ronde ook al na zijn aan­treden onder Rutte II. Hij ontving in 2014 in vier groepen bovendien alle Kamerleden die daar prijs opstelden (bij SP en GroenLinks bedankten enkelen) en legde in 2015 en 2016 werkbezoeken af met alle ministers en staatssecretarissen.

Zo geeft hij invulling aan zijn grondwettelijk vastgelegde rol in de regering en komt hij een belofte na uit de inhuldigingsrede: ‘De democratie onderhouden’ vanuit ‘een ­eigen verantwoordelijkheid’.

De zoon heeft een andere start gemaakt dan zijn moeder. Koningin ­Beatrix trad aan toen Dries van Agt (CDA) premier was. Zij was zeven jaar jonger, hij hoorde in haar ogen bij de oude boedel. Zij een vrouw van de ­Reformatie, vol plichtsbesef en ambitie. Hij een man van Rome, losser van stijl. ‘Het meisje van Huis ten Bosch’, noemde Van Agt haar.

Beatrix had plannen die zij pas vanaf 1982 goed kon uitvoeren, toen generatiegenoot Ruud Lubbers als premier begon. Het koningschap moest zakelijk zijn, tegen het elitaire aan. Anders dan dat van haar moeder Juliana. Tegen Lubbers had ze al in de zomer van 1980 gezegd, vlak na haar aantreden, hij nog fractieleider van het CDA: ‘We gaan het serieus aanpakken.’ Helaas, met Van Agt klikte het niet.

De auteurs van zijn biografie, Tour de force (2008), schrijven: ‘Van Agt had de gewoonte af en toe te improviseren en Beatrix noteerde dan wat hij had gezegd. Zo kon het gebeuren dat ze hem maanden later confronteerde met uitspraken die niet helemaal in overeenstemming waren met wat hij op dat moment zat te beweren.’ Bij ­Beatrix op bezoek gaan was examendoen.

Onder Lubbers ging het zoals zij wilde. Het koningschap werd ‘substantiëler’, noteert Lubbers in zijn zojuist postuum verschenen Persoonlijke herinneringen. In 1983 werd bovendien de Grondwet herschreven. ‘De regering wordt gevormd door de Koning en de ministers’, stond er nu. Beatrix zocht een ‘rol in de binnen­kamers van de politiek’, schrijft historicus Henk te Velde in de bundel De stijl van Beatrix (2005).

2017-11-22 17:00:18 DEN HAAG - Koning Willem-Alexander ontvangt PVV-fractievoorzitter Geert Wilders op Paleis Noordeinde. ANP POOL ROYAL IMAGES FREEK VAN DEN BERGH Beeld Freek van den Bergh

Willem-Alexander trof in 2013 een leeftijdgenoot als zittend premier. Ook Haags, ook geschiedenis gestudeerd in Leiden, ook hervormd maar niet kerks. De liberaal Mark Rutte, niet overmatig koningsgezind, pragmatisch, had net het ongelukkige ­kabinetje met gedoogsteun van de PVV achter de rug. Nu, in een kabinet met de PvdA, zonder meerderheid in de Eerste Kamer, moest de slepende economische crisis worden bezworen. Werk aan de winkel.

April 2013: licht euforisch

In de weken na zijn inhuldiging was Willem-Alexander licht euforisch, zeggen mensen die hem spraken. Een vlekkeloos verlopen dag, goed ontvangen, ook in de internationale pers. Hij zag tijdens de provincietoer in het late voorjaar van 2013 dat het land er schitterend bij lag. Geen rellen zoals in de Franse banlieues of de Engelse voorsteden.

Maar fractieleiders en door hem aangestelde ‘persoonlijk adviseurs’ (een noviteit) wezen de nieuwe koning erop dat er wel degelijk maatschappelijke breuklijnen waren. Willem-Alexander moest even met beide benen op de grond worden gezet.

Hij luisterde en trok zijn conclusies. Hij zou ook in achterstandwijken zichtbaar zijn. Op de Haagse markt, in de metro naar de Bijlmer: zo kreeg zijn koningschap een volks accent.

Een regerend vorst met een zweem van politieke bemoeienis zou in deze tijd niet meer worden geaccepteerd. Niet voor niets kreeg Beatrix er in de tweede helft van haar regeerperiode verwijten over, al dan niet terecht. De rol in de kabinetsformatie is het staatshoofd in 2012 afgenomen, een onomkeerbaar proces. Willem-Alexander houdt politici dicht bij zich, zonder hen voor de voeten te ­lopen.

Het verklaart mede de waardering. Ministers krijgen soms rechtstreeks een appje, met een concrete vraag. Maar het meeste politieke verkeer loopt via het Kabinet van de Koning, schuin achter het Torentje aan de Hofvijver. Daar, en bij de Dienst Koninklijk Huis in paleis Noordeinde, draait de machinekamer van de monarchie.

De grondwetswijziging van 1983 is uitgekristalliseerd. In Nederland besluit de ministerraad. Maar een louter symbolisch koningschap is het ook weer niet. Willem-Alexander krijgt van elke vrijdagse vergadering de agenda en de notulen. Op maandag om twee uur komt Rutte naar Noordeinde. Bij hun wekelijkse gesprek is niemand aanwezig. ‘Ze coachen elkaar’, heet het. Er worden geen aantekeningen gemaakt.

Staatsrechtelijk is het van belang dat het gesprek ‘niet in een vacuüm valt’, zeggen waarnemers. Dus geeft Rutte na afloop op het Torentje een briefing aan zijn staf, waarvoor ook de directeur van het Kabinet van de Koning even oversteekt. Zo beschikt iedereen over dezelfde relevantie informatie.

Harmonie

Over wat verder besproken is, zwijgt Rutte als het graf. Behalve die ene keer toen een vermeende belastingdeal uit het verleden in het nieuws was. ‘Joh, ik weet nergens van’, citeerde Rutte de koning op zijn wekelijkse persconferentie. Dat was eens maar nooit weer.

Voor het najaar staan werkbezoeken met de drie vicepremiers op de agenda, voor volgend jaar werkbezoeken met alle ministers en staatssecretarissen. De eenheid van de kroon is belangrijk, schreef staatsrechtgeleerde Jan Vis ooit, maar harmonie binnen de kroon evenzeer.

Bij de ronde bezoeken die net achter de rug is, liet Willem-Alexander steeds aan het begin een foto maken. Dat was nieuw, zijn moeder deed het niet. Leuk voor later, maar ook om te tonen: hier is niets geheimzinnigs aan.

De gesprekken duren driekwartier, zijn inhoudelijk maar ook persoonlijk. Willem-Alexander is door zijn ­Kabinet voorbereid en wat helpt, qua gespreksstof, is iets wat hij tegen Wilfred de Jong zei: ‘Ik hou van nieuws.’ En: hij zit niet mee te schrijven. De politici voelen zich niet overhoord.

2018-01-25 00:00:00 DEN HAAG - Koning Willem-Alexander ontvangt fractievoorzitter van Forum voor Democratie Thierry Baudet op Paleis Noordeinde. Baudet heeft als cadeau voor de koning een exemplaar van zijn eigen boek 'De aanval op de natiestaat'. ANP POOL ROYAL IMAGES WIEBE KIESTRA Beeld ANP

Op de foto’s is te zien hoe Landbouw-minister Carola Schouten (CU) huiselijk eerst haar groot uitgevallen damestas op de grond zet, voordat zij de koning begroet. Thierry Baudet (Forum voor Democratie) geeft de koning een boek van eigen hand, ‘met iets erbij’, hij verklapt niet wat, en PVV-leider Geert Wilders schenkt een fles Hongaarse Palinka. Die blijft in de verpakking, want met drank op de foto gaan heeft Willem-Alexander slechte ervaringen. Prins Pils is passé.

De smeerolie van de monarchie: hoe alles tot in detail wordt voorbereid

Meer dan de helft van zijn tijd opereert de koning achter de schermen. Hij vervult als staatshoofd taken in de regering die het publiek niet ziet.

Volgens het Jaaroverzicht 2017 van het Koninklijk Huis deed Willem-Alexander vorig jaar 57 beëdigingen. Leden van de Raad van State, raads­heren bij de Hoge Raad, gouverneurs van Aruba, Curaçao en Sint Maarten, leden van de Algemene Rekenkamer, commissarissen van de koning, ­Nederlandse diplomaten die voor het eerst ambassadeur worden, zij allen gaan langs de koning.

Het is een scène volgens vast patroon. De directeur van het Kabinet leest vanaf zijn iPad het bijbehorende eedformulier voor (vroeger uit een nu vergeeld boek), de gast legt de eed of belofte af ten overstaan van de koning, die daarna met de nieuw ­beëdigde een gesprek voert. Ook hier weer: alles voorbereid.

Voor het eerst was vorig jaar de ­beëdiging van de ministers en staatssecretarissen goed in beeld. Dat ging in 2012 door onhandigheid en onwennigheid nog mis. Het is het sluitstuk van de formatie, op het punt waar de koning nog wel een in de Grondwet vastgelegde rol heeft. Reden ook waarom hij de zeven maanden tevoren rond de twintig keer over de formatie werd geïnformeerd.

Traditioneel ambtswerk

Tussen de bedrijven door is Willem-Alexander koning in het signeren: hij tekende in vorig jaar 178 wetten (in drievoud), 169 Algemene maatregelen van bestuur en 1.818 Koninklijke Besluiten – en dat was, door de formatie, dan nog een matig wetgevingsjaar. Alle documenten worden van een korte samenvatting voorzien, ­zodat Willem-Alexander weet wat hij tekent.

De woensdagochtend is doorgaans bestemd voor het ontvangen van buitenlandse ambassadeurs die hun geloofsbrieven komen aanbieden. De minister van Buitenlandse Zaken is daarbij als het belangrijke ambassadeurs zijn, of als hij zelf de koning even onder vier ogen wil spreken – ­anders gaat de andere bewindspersoon op het departement, of de hoogste ambtenaar. Ambassadeurs die langer dan twee jaar in Nederland zijn geweest, krijgen ook een afscheids­audiëntie.

Aan het contact met buitenlandse staatshoofden hecht Willem-Alexander veel waarde, daarin verschilt hij niet van zijn moeder. Willem-Alexander is door al zijn reizen landenkampioen. Hij verrast buitenlandse bezoekers met ervaringen uit hun land. ‘Vergeet niet’, benadrukt een ingewijde, ‘hij mag ogen als een gewone koning, het is en blijft een Europees en internationaal georiënteerde ­familie.’

Hoeder van het nationaal belang, maar ook pleitbezorger van de blik op het buitenland – het kan samengaan. Met handelsmissies in zijn kielzog heeft Willem-Alexander zich ontpopt als een gemotiveerde ambassadeur van het bedrijfsleven.

Tijdgeest

Hij is veeleisend voor zijn directe omgeving, steeds op zoek naar aansluiting bij de tijdgeest. Wat meer openheid en ontspanning horen daarbij. Op woensdagavond 11 april mocht Radio2-dj Wouter van der Goes rechtstreeks uitzenden vanuit Noordeinde. Twee uur lang. Zou onder ­Beatrix niet gebeurd zijn. Het was de dag waarop bekend werd dat deze ­zomer voor het derde opeenvolgende jaar paleis en stallen publiekelijk toegankelijk zijn.

In de puttikamer van het paleis, genoemd naar de (b)engeltjes op het behang, waar elke maandagochtend wordt vergaderd over de agenda van de leden van het Koninklijk Huis, schoof achter de radiomicrofoon ook grootmeester Jan Versteeg aan. De hoogste man in de hofhouding, die zelden iets zegt in het openbaar, zei: ‘We proberen het heel goed te doen. We proberen een zo mooi mogelijk product neer te zetten.’

Zo kun je er, met vandaag Koningsdag in Groningen, ook naar kijken.  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.