Vijf jaar gevangenis en toch naar huis

John Demjanjuk, 91 jaar oud en vroeger Iwan Demjanjuk geheten, wordt in zijn rolstoel voor zijn rechters gereden. Zijn pet heeft hij afgedaan en ook het regenjack dat hij zelfs in bed heeft gedragen, is achterwege gebleven. Hij zit daar in een blauw T-shirt, recht tegenover rechter Ralph Alt, die het vonnis gaat voorlezen. Het is warm in deze zwaar beveiligde rechtszaal, waar ooit leden van de RAF zijn veroordeeld. Het materiaal is beton en dat enkele raam - meer een spleet - kan niet open.


Dan begint rechter Alt te spreken. Alle goeie dingen gaan in drieën, ook het vonnis van rechter Alt.


Punt één: de aangeklaagde John Demjanjuk is schuldig.


Punt twee: de aangeklaagde wordt veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf.


Punt drie: de aangeklaagde wordt veroordeeld in de kosten die door Nebenkläger zijn gemaakt, met uitzondering van het vakantiereisje naar Florida dat hun advocaat prof. Nestler tijdens het proces heeft ondernomen.


Er gaat een lichte huivering door de zaal. De straf komt bijna overeen met de eis van de openbaar aanklager, die om zes jaar had gevraagd. Onder de Nebenkläger heerst ook een gevoel van bevrijding. Op dit moment hebben zij lang gewacht. Er is eindelijk een straf voor de man die medeplichtig is geweest aan de moord op hun ouders, broers, zusters en op andere familieleden. Maar er is geen triomf en aan het eind van de middag zal toch nog de domper komen.


Dan zal Alt voorlezen welke verzachtende omstandigheden de rechtbank heeft meegerekend. De misdrijven zijn weliswaar niet verjaard, maar zeer lang geleden gepleegd. De aangeklaagde, die sinds een paar minuten een veroordeelde is, leeft in zijn 91ste levensjaar.


Volgens het Duitse recht moet iedere veroordeelde het uitzicht hebben om toch enige tijd in vrijheid te kunnen leven. Een beetje problematisch voor iemand van die leeftijd, en daarom is enige aftrek op zijn plaats. Ook is er altijd aftrek voor mensen die nooit eerder zijn veroordeeld, wat bij Demjanjuk - ondanks zijn ongelooflijke geschiedenis - toch het geval is.


En dan heeft de voormalige kampbewaker met een aantekening van goed gedrag ook nog eens twee jaar in voorarrest gezeten. Kortom, een ingewikkelde rekensom leert ons dat Demjanjuk, die tot vijf jaar is veroordeeld, precies vijf jaar aan aftrek heeft opgebouwd. John Demjanjuk, ooit Iwan Demjanjuk geheten, komt dus met onmiddellijk ingang vrij.


De veroordeelde kan gaan. Hij gaat ook, hij toont geen emoties en wordt in zijn rolstoel weggereden. Eén ding is zeker: hij zal in deze rechtszaal nooit meer terugkomen. De Nebenkläger blijven enigszins beduusd achter.


Zij weten eigenlijk niet of ze blij moeten zijn of bedroefd. Vijf jaar en toch naar huis, dat willen wij allemaal wel. De Amerikaanse advocaat Mendelsohn, die enkele Nebenkläger vertegenwoordigt, is ontevreden. De straf was veel te laag. Wat hem betreft was het vijftien jaar geworden.


Formeel mag Demjanjuk een vrij man zijn, maar praktisch bezien wacht hem een zware toekomst. Waar moet hij heen? De Verenigde Staten, waar zijn vrouw en kinderen wonen, komt hij na de veroordeling niet meer in. Hij heeft zijn Amerikaans staatsburgerschap verloren en zal dat zeker niet meer terugkrijgen. Geen land wil hem opvangen, vermoedelijk zelfs de Oekraïne niet.


Spanje heeft zelfs om zijn uitlevering gevraagd. En in Duitsland heeft Demjanjuk nog een forse rekening te betalen, nu hij is veroordeeld in de kosten van de Nebenkläger. 'Wij reizen in elk geval eersteklas terug', zal een van hen zeggen.


Bovendien is het proces tegen de laatste nazimisdadiger nog niet helemaal afgelopen. Demjanjuks advocaat Ulrich Busch heeft al aangekondigd ein Revision te zullen aanvragen en ook het Openbaar Ministerie kan nog in cassatie.


Anderhalf jaar heeft het proces geduurd. In al die zittingen, bijna honderd in getal, heeft Demjanjuk één woord gezegd: "Hoiberg". Dat was het plaatsje in Zuid-Duitsland, waar aan het eind van de oorlog zou hebben gezeten - niet in de kampen Sobibor of in Flossenburg. Gisteren, aan het begin van de zitting, heeft rechter Alt nog geprobeerd hem te verleiden tot een slotwoord, maar ook nu bleef Demjanjuk zwijgen. De vertaalster boog zich toen naar hem over en zei wat hij zelf niet kon zeggen: Nein.


In een lang betoog motiveerde Alt de beslissing van de rechtbank. Dat Demjanjuk in Sobibor is geweest, daarvoor achtte hij meer dan voldoende bewijs aanwezig. En wat dat befaamde Dienstausweis betreft, wees de rechtbank erop dat het met de meest moderne technieken op echtheid is onderzocht.


Tevens zijn er verschillende persoonsbewijzen, die het - allemaal naast elkaar gelegd - onwaarschijnlijk maken dat er een vervalsing in het spel is. Dat het proces een politiek proces geweest zou zijn, wees de rechtbank met kracht af. 'Er heeft geen volk op de beklaagdenbank gezeten, maar een man', zei Alt.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden