Vijf jaar gesjoemel en het einde is nog niet in zicht

De afgelopen vijf jaar was Steven Adolf correspondent van de Volkskrant in Spanje. Niet voor het eerst zit het land midden in een grote overgang, maar deze verloopt wel heel moeizaam.

Premier Mariano Rajoy met Podemos-leider Pablo Iglesias Beeld EPA

Wie wil weten hoe de vlag er in Spanje bij hangt, kon de afgelopen weken het best terecht in Valencia. De stad met de vleermuis in zijn wapen, heet en broeierig in de zomer, geboortegrond van de paella en volgebouwd met even surrealistische als mislukte megaprojecten. Zoals de 'Stad van Kunsten en Wetenschappen' naar ontwerp van Santiago Calatrava, waar de keramische dakbedekking naar beneden kwam zeilen. Symbolisch voor de voorbije jaren van blinde ambities en wanbeheer tegen een decor van zwendel en corruptie.

Ieder jaar viert Valencia zijn Fallas, het feest waarbij de straten en pleinen worden opgesierd met honderden beeldengroepen van papier-maché en bordkarton. Ze kunnen huizenhoog worden, die fallas, Efteling-achtige voorstellingen met een allegorie waarin vaak de draak wordt gestoken met bekende figuren. Jarenlang was het een slappe, oubollige vertoning met satire die nooit bijt.

Maar dit keer waren er uiteenlopende fallas met Rita Barberá, de burgemeester die na 25 jaar onverwachts haar biezen moest pakken. Rita, van haar uitgelekte peperdure reizen en etentjes. Rita, die door justitie wordt onderzocht als deel van een corruptienetwerk in haar partij. De voormalige sterke vrouw had zichzelf verschanst in haar appartement in het centrum. Haar papieren evenbeelden stonden wat verderop: een monsterlijke matrone, compleet met haar eeuwige parelketting en haar opzichtige, cadeau gekregen tassen van Louis Vuitton. En een holenmens met knots, die haar partijgenoot Mariano Rajoy aan zijn haren meesleept naar haar grot van de corruptie.

Burgemeester Rita Barberá en het koninklijk huis Beeld EPA

'Spanje is anders.' Met die slimme slagzin wist Manuel Fraga, minister van toerisme en pers onder dictator Franco, in de jaren zestig Spanje te verkopen als vakantiebestemming voor de rest van Europa. De boodschap: Spanje was een dictatuur, maar eigenlijk helemaal niet zo'n erge. Je kon er met een gerust hart naar de zonnige stranden. Je moest het zelf maar komen bekijken.

Die boodschap klopte ergens wel. Spanje had met zijn verwoestende burgeroorlog in de jaren dertig, gevolgd door een wrede dictatuur, een heel andere geschiedenis dan de noordkant van de Pyreneeën. Al sinds de 19de eeuw was het land grofweg verdeeld in het linkse en het rechtse Spanje. Twee helften die elkaar hartstochtelijk en zonder compromis bevochten.

Deur

Toen de dictator in 1975 eindelijk doodging, waren links en rechts het over een ding eens: Spanje moest de deur dichttrekken achter zijn verleden. Een ongekende periode volgde, waarin beide partijen gemeenschappelijk werkten aan een grondwet als basis voor een nieuwe democratie.

Die Transitie - de vreedzame overgangsperiode naar de eerste vrije verkiezingen van 1977 - moest een eind maken aan het Spanje dat anders was dan de rest van Europa. Met Franco was de dictatuur verdwenen, zo heette het.

Maar met de zwarte kanten van de dictatuur werd niet afgerekend: er kwam een algemene amnestiewet. Niemand hoefde rekenschap te geven, niemand verdween in de gevangenis wegens schending van de mensenrechten of corruptie. Soepeltjes trad Spanje uit zijn isolement. Met de toetreding tot de NAVO in 1982 en de Europese Gemeenschap in 1985 was het land helemaal terug in de internationale gemeenschap.

Het land begon een economische inhaalslag die de Spanjaarden zelf verbaasde. Vanaf begin jaren negentig was er ruim tien jaar groei van soms wel 5 procent - ruim boven het Europese gemiddelde. In 2007 verklaarde de toenmalige socialistische premier José Luis Rodríguez Zapatero trots dat het slechts een kwestie van tijd was of de Spaanse economie zou zelfs die van de Duitsers in de schaduw zetten.

Een holenmens met knots, die Mariano Rajoy haar hol van corruptie insleept Beeld Burak Akbulut / HH

Duikeling

Het was schone schijn, weten Spanjaarden nu. Weinig landen in Europa maakten na de crisis op de financiële markten zo'n duikeling als Spanje. Het knappen van zijn onroerendgoedbubbel maakte een reddingsactie van Europa nodig, waarbij de banken 41 miljard euro aan noodhulp kregen. De werkloosheid steeg tot ruim een kwart van de beroepsbevolking en grofweg de helft van alle schoolverlaters. Pas nu krabbelt Spanje omhoog.

De crisis was echter veel meer dan alleen economisch. De Transitie was misschien toch niet zo'n modelovergang van dictatuur naar democratie geweest. Spanje was nog altijd verdeeld in links en rechts, die wisselend het land regeerden, zonder dialoog of coalitievorming. En met een stroom aan ongecontroleerde vriendendiensten en geschuif met geld.

De woede over de corruptie maakte een einde aan die ingevroren toestand. Een stroom van nieuwe onderzoeken en rechtszaken kwam op gang, waarbij geen instituut werd overgeslagen. Ministers, politici, rechters, politie, het koninklijk huis, bankiers, zakenlieden, voetballers: vijf jaar geleden, toen ik voor de Volkskrant correspondent werd, begon de lawine van gesjoemel aan te zwellen. Het einde lijkt voorlopig nog niet in zicht. Het bracht een collectieve depressie. 'Iedere dag ontwaak je met nieuwe stront in dit land', zo vat een vriendin haar weerzin samen.

Vooral het optreden van de politieke klasse wekt afkeer. Bij gesjoemel waarvoor hij medeverantwoordelijk is, blijft een politicus in Spanje gewoon zitten. Binnen de eigen stam geldt aftreden als een vorm van verraad.

Neem premier Rajoy, onder wiens directe politieke verantwoordelijkheid verreweg de meeste politieke schandalen plaatsvonden. Voormalige collega-ministers werden beschuldigd, de partijpenningmeester Luis Barcenas verdween langdurig in voorarrest. Maar de premier blijft zitten. 'Luis, het is allemaal niet makkelijk, maar we doen wat we kunnen', sms'te hij aan de penningmeester toen de politie bij hem op de stoep stond.

Voor voormalig 'superrechter' Baltasar Garzón, die naam maakte met veel van Spanjes omkopingszaken, lijdt het geen twijfel: de Transitie is de diepere oorzaak van Spanjes morele en politieke crisis. Zijn boek El fango ('De modder') van vorig jaar is een overzichtsatlas van de Spaanse corruptie.

Regiopresident Jordi Pujol Beeld EPA

Tevredenheid

Garzóns conclusie: Spanje is nog steeds anders. De erfenis van het donkere verleden speelt Spanje nog altijd parten. Het land werd decennialang wisselend bestuurd door de socialisten of de conservatieve Partido Popular. En er was een breed gedragen tevredenheid over de Transitie. Terugkijken was taboe, net als interne partijdemocratie.

De cultuur van straffeloosheid van de dictatuur werd gewoon voortgezet. Vooral door de amnestie, die ook de rechterlijke macht spaarde. 'Dat was de harde kern waarvan een aantal mensen sterk profiteerden.' Er was volgens Garzón een nieuwe stap nodig om daaraan een einde te maken. Met een nieuwe generatie die de dictatuur nooit bewust had meegemaakt.

Wie ook veel te zien was dit jaar tijdens de Fallas: Pablo Iglesias, de leider van de partij Podemos. Iglesias met zijn karakteristieke paardenstaart, met zijn broek naar beneden op de wc, toiletrol in de hand bedrukt met portretjes van minister-president Rajoy.

Het ging verrassend snel met Podemos. In 2011 bezette de straatprotestbeweging 15-M - Spanjes voorhoede van de internationale Occupy beweging - de pleinen in een groot aantal steden.

Het was het protest van een nieuwe generatie Spanjaarden tegen de werkloosheid, tegen de bankiers en tegen de massale uitzettingen van mensen die hun hypotheek niet langer konden aflossen. Maar vooral een protest tegen het vastgeroeste, gecorrumpeerde democratische systeem. De politici trokken er hun schouders over op. Dit stelletje perroflautas (straatmuzikanten met een hond) leek niet direct een bedreiging.

De lokale verkiezingen van vorig jaar leidden tot een politieke aardverschuiving. Traditionele conservatieve bolwerken als Madrid, Barcelona en Cádiz storten als een kaartenhuis ineen. 'Sodeju', had burgemeester Rita Barberá van Valencia nog net weten uit te brengen toen de uitslag bekend werd.

De landelijke verkiezingen van eind vorig jaar bevestigden dat de verhoudingen in Spanje blijvend zijn veranderd. Het beeld is drastisch versplinterd: behalve het linkse Podemos wist ook de centrum-liberale Ciudadanos - die van de corruptiebestrijding een hoofdthema maakte - een stevige voet aan de grond te krijgen. Voor het eerst sinds de invoering van de democratie moet Spanje daarom geregeerd worden door een coalitie.

Socialistenleider Pedro Sánchez met Iglesias Beeld EPA

Het veroorzaakt verwarring. Spanje worstelt met zijn onvermogen om compromissen te sluiten. De Universiteit van Barcelona richtte daartoe het Observatorium voor Coalitieregeringen op. 'Pacten sluiten is normaal in de Europese politiek. Het is de essentie van een meerpartijensysteem', doceert directeur Josep María Reniu. 'Maar de publieke opinie en de politieke elite zien dat nog vaak als een teken van zwakte.'

Na drie maanden van onderhandelingen is er nog steeds geen zicht op een 'regering van verandering'. Nieuwe verkiezingen dreigen, maar door de kleine verschuivingen in het stemgedrag zullen die hoogstwaarschijnlijk weinig oplossen. Een langdurige regeringloze periode doemt op als een donker scenario. Iedereen weet dat Spanje zich dat niet kan veroorloven. Er moeten besluiten genomen worden om de economie verder uit het slop te halen. En om de afscheidingsbeweging van de Catalaanse regio een halt toe te roepen voordat er onomkeerbare ongelukken gebeuren.

Spanje zal zichzelf opnieuw moeten uitvinden. Tijdens de eerste Transitie was er een duidelijke consensus; iedereen wilde zo snel mogelijk de stap naar een democratie zetten. Deze tijd vraagt om iets veel moeilijkers: de aanpassing van een mentaliteit. Nu zal blijken of Spanje nog steeds anders is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden