Vijf EU-landen blokkeerden lidmaatschap Oekraïne

Een blok van vijf Europese landen (Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk, België en Nederland) heeft tijdens de onderhandelingen over het associatieakkoord met Oekraïne de deur naar een EU-lidmaatschap voor dat land stelselmatig dicht gehouden. Pogingen van met name Groot-Brittannië, Zweden, Polen en de Baltische staten om Oekraïne deze wortel in de verdragstekst voor te houden, werden geblokkeerd tijdens de vijf jaar durende onderhandelingsperiode (2008-2012).

Oekraïense demonstrant heeft zich eind 2013 gedrapeerd in een vlag van de Europese Unie.Beeld reuters

Ook na de Maidan-revolutie en de Russische annexatie van de Krim in 2014 zijn de blokkerende landen niet van standpunt veranderd, zo blijkt uit een rondgang langs Duitse, Franse, Belgische, Britse en Litouwse diplomaten en wetenschappers.

Een mogelijk EU-lidmaatschap voor Oekraïne vormt een belangrijk strijdpunt in het debat over het referendum van volgende week woensdag. Het 'nee'-kamp stelt dat het verdrag onvermijdelijk gaat leiden tot Oekraïens lidmaatschap van de EU. Voor bijna driekwart van de kiezers die 'nee' gaan stemmen, vormt dit een voornaam motief, zo blijkt uit een peiling van onderzoeksbureau I&O Research. Ook één op de drie voorstanders denkt dat het verdrag tot lidmaatschap zal leiden. Het 'ja'-kamp houdt vol dat zo'n automatisme niet bestaat.

Lidmaatschap als lokmiddel

De kwestie van een Oekraïens lidmaatschap is regelmatig aan de orde gekomen tijdens de vijf jaar durende onderhandelingen, zo vertelt de Fransman Pierre Vimont, hoofdonderhandelaar over het verdrag namens de EU, in een interview met deze krant. 'Op de tweejaarlijkse conferentie over samenwerking met oostelijke buurlanden was er steeds dezelfde discussie: een groep landen, waartoe de Baltische staten, Polen, Groot-Brittannië en Zweden behoren, die in de eindtekst altijd een notie wilde opnemen over vooruitzicht van lidmaatschap. Maar een tweede groep landen hield vol dat het niet de tijd is om hierover te praten en weigerde zich vast te leggen op enige belofte voor de toekomst.' Een Litouwse diplomaat die anoniem wenst te blijven, bevestigt die gang van zaken: 'Wij zagen lidmaatschap als een lokmiddel en hebben voorgesteld het in de tekst op te nemen. Maar andere landen zoals Frankrijk en Nederland vonden dat te ver gaan: "Geen perspectief, geen perspectief, geen perspectief", dat hoorde je steeds uit die hoek.'

Uitbreidingsmoeheid

De Belgische jurist Guillaume van der Loo, die op het verdrag promoveerde en er ruim vierhonderd pagina's over schreef, deelt het Oekraïne-verdrag in bij de groep akkoorden die geen uitzicht bieden op lidmaatschap. 'Dit associatieakkoord is vergelijkbaar met de akkoorden die de EU met landen als Moldavië en Georgië heeft gesloten. De deur wordt niet opengezet. Dat is een cruciaal verschil met de akkoorden die zijn gesloten met Westelijke Balkan-landen als Kroatië, Servië, Montenegro en Albanië. Die worden in de teksten "potentiële kandidaat-lidstaten" genoemd en dat is ook gebleken, want Kroatië is inmiddels lid geworden.'

Voor het machtigste EU-land, Duitsland, is het Oekraïne-verdrag bovenal bedoeld om direct voorbij de buitengrenzen van de EU 'geen "failed states", maar politiek en economisch stabiele landen' te creëren, zo valt uit Duitse diplomatieke bron te vernemen: 'Voor onze bondskanselier is Oekraïens lidmaatschap absoluut geen thema'. De Oekraïense president Porosjenko 'mag zeggen dat hij daarvan droomt', aldus de Duitse bron, maar 'dat wil niet zeggen dat Europa daar ook gevoelig voor moet zijn'. Voor de EU geldt dat 'uitbreiden niet eindeloos kan', zo is het Duitse sentiment.

Lees ook:

Met gemengde gevoelens kijkt de Belgische jurist Guillaume van der Loo toe hoe 'zijn' associatieverdrag tussen de Europese Unie en de Oekraïne in het epicentrum van het politieke debat van Nederland is beland. Ruim vierhonderd bladzijdes schreef hij over de juridische aspecten, nu wordt het verdrag tot soundbites van politici gereduceerd.

Topdiplomaat Pierre Vimont onder handelde intensief over het associatieverdrag met Oekraïne. In aanloop naar het referendum geeft hij een bijzonder inkijkje.

Die 'uitbreidingsmoeheid' wordt het sterkst gevoeld in Frankrijk, zegt de Fransman Vimont. Net als Nederland kreeg ook Frankrijk in 2005 te maken met een bij referendum uitgesproken 'nee' tegen de Europese Grondwet. Die afwijzing kwam mede voort uit de eerdere uitbreiding van de EU met Oost-Europese landen. Blijkens opiniepeilingen is nu een royale meerderheid van de Fransen tegen iedere uitbreiding van de EU. Wat Oekraïne betreft heeft president Hollande zich uitgesproken getoond. Ten tijde van de Russische annexatie van de Krim wenste hij Oekraïners geen hoop op een EU-lidmaatschap te geven. 'Een associatie is geen toetreding. Oekraïne kan zich wel associëren met de Europese Unie', zo zei Hollande in maart 2014 tijdens een Europese top, 'maar Oekraïne heeft niet de roeping lid te worden van de Europese Unie.'

Pierre Vimont.Beeld Mike Roelofs

Van de 'Grote Drie' neemt alleen Groot-Brittannië een welwillende houding in. In de ogen van de Britse regering kan het associatieverdrag 'op de lange termijn' tot een 'volwaardig EU-lidmaatschap' leiden, 'als dat is wat het volk en de regering willen'. Voorwaarde is wel dat Oekraïne 'vergaande economische, politieke en rechtsstatelijke hervormingen' doorvoert, 'die vereist zijn voor toetreding tot de EU'.

Nederland terughoudend

Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken wil niet in detail ingaan op de ingenomen positie tijdens de Europese onderhandelingen met Oekraïne. Een woordvoerder wil slechts kwijt dat 'Nederland zich in Brussel zeer terughoudend opstelt bij formuleringen over EU-toetreding'. SP-parlementariër Harry van Bommel, fanatiek tegenstander van het verdrag, erkent dat er in Europa verzet is tegen toetreding, maar wijst op 'de feitelijke reikwijdte' van het akkoord: 'Minister Koenders heeft zelf gezegd dat dit het meest vergaande associatieakkoord is dat de EU ooit heeft gesloten. Oekraïne moet heel veel Europese wetgeving overnemen en er wordt aangestuurd op convergentie van defensiebeleid en buitenlands beleid. Waarom is dat?', vraagt hij retorisch. Hij wijst er ook op dat voormalig EU-president Van Rompuy zich voorstander van Oekraïens lidmaatschap op termijn heeft getoond. Ook roept hij het beeld op dat de Europese bevolkingen erin worden gerommeld: 'Je ziet nu bij Turkije toch ook dat er stappen worden gezet. Wie zegt me dat iets soortgelijks niet met Oekraïne gaat gebeuren?'

De Belg Van der Loo is daar niet beducht voor: 'Er heerst nu uitbreidingsvermoeidheid, landen willen Rusland niet voor het hoofd stoten en Oekraïne is nog ver verwijderd van de Europese eisen, dus in de nabije toekomst zie ik een besluit om de onderhandelingen te openen niet worden genomen. En zelfs als dat gebeurt dan krijg je hetzelfde proces wat je nu bij Turkije ziet: langdurige onderhandelingen, hoofdstuk voor hoofdstuk. En daarbij heeft iedere lidstaat telkens de kans om het proces te blokkeren.'

De Oekraïense president Petro Poroshenko.Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden