Interview Vijf Brazilianen in verkiezingenstijd

Vijf Brazilianen over kiezen tussen de duivel en z’n ouwe moer

Op de dag van de presidentsverkiezingen in Brazilië is de sfeer in het land uiterst giftig. Tegenstanders van presidentskandidaat en oud-legerkapitein Jair Bolsonaro doen wanhopig laatste pogingen een radicale ruk naar rechts te voorkomen.

Jaime Klock (56), Bolsonaro-stemmer. Beeld Rodrigo Marcondes

De koortsachtige pogingen van links om zoveel mogelijk Brazilianen over te halen niet op Bolsonaro te stemmen, lijken vruchten af te werpen. In de laatste peilingen heeft de linkse kandidaat Fernando Haddad zijn achterstand op Bolsonaro verder ingelopen. Hij staat nu op 46 procent, tegen 54 procent voor Bolsonaro. 

De tegenstanders van de extreemrechtse Bolsonaro richten zich vooral op de groep kiezers die beide kandidaten ongeschikt achten en daarom blanco willen stemmen. ‘Bolsonaro is een gevaar voor de democratie’, zeggen ze. ‘We moeten hem stoppen. Het kan nog!’

Hun campagne is niet zonder gevaar. Donderdag viel de politie in het hele land universiteiten binnen. De agenten namen flyers in beslag met teksten als ‘Manifest voor het behoud van de democratie en openbaar onderwijs’. In Rio werd de directeur van de rechtenfaculteit gedwongen een anti-fascistische vlag te verwijderen, onder bedreiging van arrestatie.

Bolsonaro is gedaald in de peilingen. Zijn kiezers zijn geschrokken van uitspraken waarin hij beloofde al zijn opponenten ‘van de kaart te vegen’. Ook dook een video op waarin Bolsonaro’s zoon Eduardo, tevens Tweede Kamerlid, dreigt het hooggerechtshof te ontbinden. ‘Meer dan een soldaat en een korporaal is daar niet voor nodig.’

Maar de Arbeiderspartij van Haddad, oud-burgemeester van São Paulo, is verwikkeld in immense corruptieschandalen en Brazilianen snakken naar verandering. Bolsonaro surft op de breed gedeelde PT-haat. Ook in het Congres behaalde de conservatief 7 oktober een historische overwinning. Bolsonaro’s zoon Flavio werd senator, en maakt kans Senaatsvoorzitter te worden.

In het hele land gooien aan Bolsonaro gelieerde gouverneurs hoge ogen, alles wijst erop dat het Bolsonaro-kamp zondag de meerderheid van de deelstaten in handen krijgen. ‘We gaan São Paulo bevrijden van linksdenkenden’, zei gouverneurskandidaat João Doria tegen honderdduizenden aanhangers. ‘Een goede bandiet is een dode bandiet.’

Jaime Klock (56)

Inkoopmanager van een restaurant
Stemt: Jair Bolsonaro

‘Brazilië zit aan de grond, en dat is de schuld van de PT.’ Jaime Klock is vader van drie kinderen en ontzettend teleurgesteld in de linkse partij die met presidenten Lula en Dilma jaren aan de macht was. ‘Ze beloofden corruptie uit te bannen, maar bleken nog erger dan de rest.’ Hij schudt moedeloos het hoofd. ‘Die partij mag nooit meer aan de macht komen.’

Klock heeft veel vertrouwen in Jair Bolsonaro. ‘Veiligheid is het grootste probleem in Brazilië’, zegt hij. ‘Bolsonaro gaat dat probleem aanpakken. Ik ben zelf ook beroofd en ik denk dat het goed is dat burgers meer vrijheid krijgen om zich te bewapenen.’

‘Ik vind ook dat hij gelijk heeft over homo’s. Iedereen heeft recht op zijn eigen seksualiteit, maar waarom moet ik op straat mannen zien zoenen? Dat kunnen ze toch gewoon binnen vier muren doen? De PT wil onze kinderen leren dat homoseksualiteit normaal is, maar dat is het niet.’

Bolsonaro verheerlijkt de militaire dictatuur, Klock begrijpt dat wel. ‘Tijdens de dictatuur kon ik veiliger over straat dan nu’, zegt hij. ‘Fatsoenlijke burgers hadden niets te vrezen van de militairen.’ Zo zal het onder Bolsonaro ook zijn, hoopt hij: ‘Bolsonaro is er voor de hardwerkende Brazilianen.’

Gilvanice Silva (43), stemt Fernando Haddad. Beeld Rodrigo Marcondes

Gilvanice Silva (43)

Verpleegkundige
Stemt: Fernando Haddad

‘Ik zou nooit op Bolsonaro kunnen stemmen, hij is homofoob en racist.’ Gilvanice Silva tilt haar zoontje uit de kinderwagen en kust hem zacht op het hoofd. ‘Ik ben bang voor wat ons te wachten staat met Bolsonaro’, aldus de verpleegkundige. ‘Zijn aanhangers staan te trappelen om geweld te gebruiken tegen minderheden. Hij heeft het leger niet eens nodig.’

Silva stemt Fernando Haddad. ‘Ik vond hem een goede burgemeester van São Paulo’, zegt ze. ‘En hij heeft een helder regeerplan, met concrete voorstellen. Bolsonaro schreeuwt maar wat op sociale media, hij weigert mee te doen aan debatten.’

‘Ik ken veel zwarten die Bolsonaro stemmen’, gaat ze verder. ‘Ze doen dat omdat ze de PT haten, en omdat ze tegen corruptie zijn. Ze denken dat Bolsonaro al die racistische uitspraken als grapje bedoelt, dat het allemaal wel mee zal vallen.’ Silva slaakt een diepe zucht. ‘Ze zijn dom.’

‘Ik ben echt heel bang’, herhaalt ze. ‘Hij heeft het over een reiniging, iedereen die links is wordt doelwit.’ Silva overweegt te emigreren. ‘Ik blijf niet in een land waar ik onveilig ben’, zegt ze. ‘Als het moet ga ik lopend, net als de Hondurezen nu in Mexico. Dan pak ik mijn kind op en vertrek.’

Salviano Santos André (32) stemt blanco. Beeld Rodrigo Marcondes

Salviano Andrade (32)

Ober
Stemt: blanco

‘Ik stem blanco want allebei de kandidaten zijn verschrikkelijk.’ Salviano Andrade is een goedlachse ober, werkzaam in een café in het centrum van de stad. ‘Het is heel verdrietig’, zegt hij. ‘Maar geen van beiden is mijn stem waard.’

Andrade is geboren in São Paulo, zijn ouders komen uit het straatarme Noordoosten. ‘Ik zie hoe de sociale programma’s van de PT het leven daar draaglijker hebben gemaakt’, zegt hij. Toch peinst hij er niet over PT te stemmen. ‘Na al die corruptieschandalen? De PT heeft ons land in de vernieling gestort.’

Andrades hart klopt meer rechts dan links, maar Bolsonaro is een paar bruggen te ver. ‘Wat me vooral tegenstaat is zijn intolerantie tegen homo’s, indianen, zwarten en vrouwen’, aldus de ober. ‘Zijn aanhangers baren me nog het meeste zorgen. Zij hebben duidelijk zin los te gaan, ik merk nu al dat het geweld op straat toeneemt.’

Hij ziet de toekomst somber in. ‘Het probleem in Brazilië is het slechte onderwijs’, zegt hij. ‘En de hypocrisie. Want iedereen klaagt over corruptie maar ondertussen kopen ze liever een politieagent om dan dat ze een boete betalen. En allemaal willen ze de belasting ontduiken.’ Andrade haalt zijn schouders op. ‘Het is een cultureel probleem.’

Bruna Jorge (22) stemt Bolsonaro. Beeld Rodrigo Marcondes

Bruna Jorge (22)

Student politieacademie
Stemt: Jair Bolsonaro

‘Ik stem vol overtuiging op Bolsonaro. Hij is de enige kandidaat die verandering kan brengen.’ Bruna Jorge is student op de politieacademie, en getrouwd met een politieagent. ‘De PT is een corrupte en linkse partij’, zegt ze. ‘Als Haddad wint, zal Brazilië de kant van Venezuela op gaan.’

Jorge verwacht dat Bolsonaro veel zal bereiken op het gebied van veiligheid. ‘Nu is het nog zo dat de politie problemen kan krijgen als ze iemand dood schiet’, zegt ze. ‘Bolsonaro wil agenten die verdachten doden vrijuit laten gaan. Dat is een goede zaak. Op dit moment hebben criminelen meer recht om te moorden dan de politie. Zij worden beschermd door mensenrechtenorganisaties.’

De student is het niet op alle vlakken eens met Bolsonaro. ‘Hij doet hele radicale uitspraken over vrouwen en homo’s en hij is racistisch’, aldus Jorge. ‘Daar kan ik me absoluut niet in vinden. Maar ik denk dat hij de focus gaat leggen op misdaadbestrijding. En hij is misschien kritisch over homo’s, maar hij gaat ze heus niet uitmoorden. Dus het zal allemaal wel loslopen.’

‘Ik vind het ook goed dat hij militairen wil aanstellen als ministers’, gaat ze verder. ‘Militairen brengen orde. En dat is hard nodig want dit land is de weg volledig kwijt.’

Renato Coutinho (30) stemt voor Fernando Haddad. Beeld Rodrigo Marcondes

Renato Coutinho (30)

Onderzoeker
Stemt: Fernando Haddad

‘Als ik moest kiezen tussen Bolsonaro en de duivel, zou ik op de duivel stemmen.’ Renato Coutinho lacht, maar zijn ogen staan triest. ‘Ik walg van alles waar Bolsonaro voor staat. En ik ben homo, ik ben doodsbang.’

In de eerste ronde heeft Coutinho op de centrumlinkse Ciro Gomes gestemd, die eindigde als derde. ‘Ik ben geen groot fan van PT,’ aldus de medewerker van onderzoeksbureau Ibope. ‘Maar ik vond Haddad wel een goede burgemeester en minister van Onderwijs. Hij is universitair docent, ook dat schept vertrouwen.’

‘Eigenlijk vind ik dat Haddad zich had moeten terugtrekken’, gaat hij verder. ‘Dan stond Ciro nu tegen Bolsonaro, Ciro had wel kunnen winnen.’ Coutinho is meerdere vrienden verloren. ‘Sommigen stemmen Bolsonaro omdat ze zijn ideeën delen. Anderen alleen uit PT-haat. Hoe dan ook kan ik niet meer met ze omgaan.’

‘Er was altijd al racisme en homohaat’, aldus Coutinho. ‘Maar nu wordt het genormaliseerd.’ Opnieuw verschijnt een trieste glimlach op zijn gezicht. ‘Ze hebben de mond vol over veiligheid’, zegt hij. ‘Maar als aan de ene kant van de straat gewapende overvallers staan, en aan de andere Bolsonaro stemmers, dan neem ik de weg langs de overvallers.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden