Vieze voeten, een cliché in kunst en op nieuwsfoto's

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: voet. (*Johan Cruijff)

Bartolomé Esteban Murillo - De jonge bedelaar

Toen het conflict op de Gazastrook in de zomer van 2014 opliep en ik zo'n beetje tussen vermoeidheid (want langslepend conflict) en schok (van de aantallen slachtoffers) laveerde bij het lezen van de nieuwsberichten was er één foto die binnenkwam en zich nestelde, waarschijnlijk voor altijd. Een jong meisje zit op een bank van haar verder gehavende huis, op een blauw kleedje iets te eten. Dat zie je omdat ze iets in haar hand heeft en in haar wang, verder staart ze naar beneden. Er valt perfect licht op haar van links boven uit een kapot venster, en in heel haar deplorabele toestand heeft het meisje de stille waardigheid van een Vermeer-vrouw. Zo in zichzelf, en wij zijn de voyeur in haar vernietigde huis.

Het heeft iets aanmatigends dat nieuwsfoto's op oude schilderijen lijken: elke keer als er wéér een foto bij de World Press Photo wint 'omdat-ie zo lijkt op een compositie van een Renaissancemeester' (vorig jaar nog een vrouw in niqaab met haar dode man/zoon in haar armen, als een perfecte piëta) erger ik me, alsof die fotograaf zoiets per ongeluk doet, en dat per ongeluk inlevert om er een prijs mee te winnen. Maar het luistert nauw. Op de juiste manier geschoten, of misschien op het juiste moment getoond, landt zo'n foto als een puzzelstuk in ons collectieve geheugen, het geheugen van beelden die nu eenmaal werken, omdat kunstenaars er eeuwen schilderijen van hebben gemaakt. Ik denk, en natuurlijk kan ik me vergissen, dat Mahmud Hams Vermeer niet voor ogen had toen hij de foto nam. Dat Vermeer ons slechts helpt om de waardigheid van het meisje goed te zien.

Bartolomé Esteban Murillo De jonge bedelaar circa 1645-50, olieverf op doek, 134 x 110 cmBeeld Collectie Musée du Louvre

Vieze voeten

Een echt cliché in kunst en op nieuwsfoto's zijn vieze voeten. Caravaggio begon ermee rond 1600 in Rome en dat was nogal schokkend omdat kardinalen en andere notabelen zijn opdrachtgevers waren en zijn onderwerpen religieus waren. Ineens had Maria vieze voeten, en de beulen van Sint Petrus, en dat moest zomaar in de mooiste kapellen van de stad hangen. Bartolomé Esteban Murillo nam in Spanje het stokje van Caravaggio over op vieze-voetengebied. Hij zette ze pal vooraan op zijn schilderijen, maar dan aan het lijf van een jonge bedelaar. De eerste bedelaar van velen die hij zou schilderen. Hij deed me meteen denken aan het meisje in Gaza - even werkte het dus andersom - omdat hij zo nobel is uitgebeeld, er wordt niet de draak met hem gestoken zoals met armen in Hollandse schilderijen, en vooral omdat hij in een vergelijkbaar vervallen gebouw zit, met een venster links boven. Waar prachtig, heftig Spaans zonlicht uit valt, zo fel dat er scherpe lijnen van schaduw en licht rond zijn benen ontstaan.

Tweehonderd jaar later ja, tóen was zo'n Ciske normaal in de kunst, toen de garnalenpellers uit Heijermans' Op hoop van zegen chic werden in de literatuur en Gustave Courbet de armen op een voetstuk trok in zijn kunst.

Maar hier, diep in de 17de eeuw, is dit nobele jongetje een uitzondering. Met zijn vieze beentje, wit met een vuil randje rondom de knie, met het stof op zijn eeltige voetjes en de garnaaltjes die hij heeft weten te bemachtigen naast zich. En wetende wat één nieuwsbeeld kan mobiliseren, hoop je haast dat er in een van de belegerde steden in Syrië een fotograaf een beeld weet te vangen dat dit schilderij in herinnering brengt, en zich meteen nestelt.

www.detailsofart.com

De foto van het meisje in Gaza.Beeld AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden