Analyse

Vietnam is een ‘keurige’ dictatuur, hoe spelen ze dat klaar?

Een bloemenverkoper met haar koopwaar in Hanoi. Beeld AFP
Een bloemenverkoper met haar koopwaar in Hanoi.Beeld AFP

De communistische partij van Vietnam verdeelt de komende dagen de belangrijkste banen. Dat wordt niet zo dicatoriaal bedisseld als gewoonlijk in eenpartijstaten, al is kritiek uit den boze en worden critici opgepakt.

‘Persoonsgerelateerde kwesties’, zo luidt het belangrijkste agendapunt voor het congres van de Vietnamese Communistische Partij, dat maandag begint. Het gaat over de verdeling van alle topfuncties in de partij, waaronder die van de premier en de president. Zestienhonderd partijleden kiezen deze week in Hanoi wie de leiding krijgt over het bijna honderd miljoen inwoners tellende land.

De Communistische Partij van Vietnam (CPV), die al meer dan vijf decennia de baas is, koestert zijn ‘collectief leiderschap’. Elke vijf jaar kiezen de partijvertegenwoordigers een Centraal Comité, dat op zijn beurt het Politbureau kiest. Dat orgaan bepaalt wie de vier ‘pilaren van de macht’ worden: de premier, de president, de parlementsvoorzitter en de partijleider.

Dat dit al zolang goed blijft gaan is opmerkelijk, zeker omdat in andere (oud-)communistische landen waar één partij domineert het nogal eens voorkomt dat een sterke man de macht grijpt en houdt. Het recentste voorbeeld is China, waar president Xi Jinping de regels liet herschrijven zodat hij tot zijn dood kan aanblijven. In Rusland, Noord-Korea, Venezuela en Cuba gebeurde iets soortgelijks.

IJzeren vuist

Ook Vietnam leek ooit die kant op te gaan. In de jaren zeventig en tachtig werd Hanoi gedomineerd door één leider, Le Duan, die met ijzeren vuist regeerde. Na zijn dood greep de partij in en sindsdien draait de carrousel keurig door.

Hoe kreeg de partij dat voor elkaar?

‘Het zijn vooral de strenge partijregels die hebben voorkomen dat iemand de boel ging domineren’, zegt de Australiër Carlyle Thayer, emeritus professor en kenner van de Vietnamese partijpolitiek. ‘Het partijhandboek dicteert dat bestuurders vijf jaar lid moeten zijn geweest van het politbureau. Dat kan alleen als je vijf jaar lid bent geweest van het Centraal Comité. Bovendien moeten bestuurders verplicht op hun 65ste met pensioen en mogen ze niet meer dan twee termijnen aanblijven.’

Thayer vergelijkt het met een roltrap, waar elk vijf jaar partijleden op- en afstappen. Hij wijst op het afzwaaiende Politbureau, dat uit negentien leden bestaat. ‘Sinds het vorige congres zijn er vijf overleden of veroordeeld voor corruptie. Zeven anderen hebben de leeftijd van 65 bereikt. Dat betekent dat er nog maar zeven kandidaten in aanmerking komen voor promotie naar een bestuursfunctie. En die moeten kunnen aantonen dat ze ruime ervaring hebben.’

Volgens hoogleraar Tuong Vu van de Amerikaanse universiteit van Oregon komt daar nog bij dat Vietnam verdeeld is in drie regio’s met elk een sterke eigen identiteit. Hanoi komt niet ver zonder steun uit deze gebieden. ‘De partij moet de macht verdelen over politici uit deze regio’s. Het overleven van de partij hangt af van het vermogen het collectieve leiderschap te behouden.’

Al die regels vormen weliswaar een barrière voor machtsconcentratie, ze belemmeren ook de doorstroming. Daar komt bij dat verschillende partijfracties met hun kandidaat hun invloed proberen te behouden. In de praktijk is dus vaker sprake van een stoelendans dan van een estafette.

Regels oprekken

Bovendien is de partij niet te beroerd de regels op te rekken als sprake is van ‘exceptionele’ omstandigheden. Niemand profiteert hier meer van dan huidig partijleider Nguyen Phu Trong. Toen in 2018 president Tran Dai Quang overleed, kreeg Trong in weerwil van de voorschriften diens functie erbij, waardoor hij ineens ‘twee pilaren van de macht’ belichaamde.

Trong, een ideologische hardliner die de afgelopen jaren veel tegenstanders uitschakelde door ze te laten vervolgen wegens corruptie, gaat deze week op voor een derde termijn als partijleider. Daarmee overtreedt hij opnieuw de regels: hij is te oud (76) en heeft er al twee termijnen opzitten. Experts denken dat hij er weer mee wegkomt. 

Toch denkt Vu niet dat Trong het collectief leiderschap bedreigt. Deze week zal hij zijn tweede baan als president moeten opgeven. ‘Zelfs Trong is niet machtig genoeg om permanent twee topfuncties te bezetten’, aldus Vu. Daarnaast is zijn gezondheid broos.

De nieuwe president wordt naar verwachting Nguyen Xuan Phuc, die nu nog premier is. Hij boekte afgelopen jaar succes door Vietnam vrijwel ongeschonden door de coronacrisis te leiden. Door snel de grenzen te sluiten, quarantaines op te leggen en massaal te testen wist Phuc het virus in te dammen. Slechts 39 Vietnamezen zijn aan corona overleden.

Verhitte speculaties 

De banencarrousel zorgt al maanden voor verhitte speculaties in Hanoi. Hoewel de voornaamste kandidaten voor niemand een verrassing zijn, werd het onderwerp in december taboe verklaard om critici de mond te snoeren. Want de verkiezing van de partijtop mag dan enigszins democratisch verlopen, het landsbestuur is dat alles behalve.

Volgens persbureau Reuters zijn in de aanloop naar het dertiende partijcongres een ongekend aantal activisten, journalisten en dissidenten opgepakt. Zo werden deze maand drie journalisten veroordeeld tot celstraffen variërend van elf tot vijftien jaar vanwege ‘anti-statelijke’ verslaggeving.

Hoewel Vietnam volgens de grondwet vrijheid van meningsuiting kent, is kritiek op de partij niet toegestaan. In de aanloop naar het congres doet het veiligheidsapparaat van de partij er traditioneel nog een schepje bovenop, om de rijen gesloten te houden en dissidenten te waarschuwen. Aan één sterke leider heeft de partij geen behoefte, macht afstaan aan burgers is een nachtmerrie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden