Opinie

Viertal overwinningen van het fatsoen op het kapitaal

Dat het puur economische denken van de neoliberalen toch een beetje aan banden gelegd kan worden, blijkt uit een viertal recente overwinningen van het fatsoen op het kapitaal van heel verschillende aard.

Mark Rutte tijdens een werkbezoek aan het hoofdkwartier van Coca Cola in Atlanta. Beeld epa

Hans Aarsman beleed op 15 oktober in zijn commentaar bij de foto van de opening van een metrostation in Pyongyang zijn afkeer van het hedendaagse westerse economische model, die hem Noord-Korea met iets positievere ogen deed bezien. Zover wil ik zeker niet gaan, maar dat ook de Nederlandse politiek in de greep van het grote geld is geraakt, valt niet te ontkennen.

Aarsman: teveel politici, van Kok tot Balkenende, zijn na afloop van een heel anders begonnen carrière in die hoek geëindigd. Anderen zoals Frits Bolkestein, zo kan men daaraan toevoegen, kwamen er al vóór zij de politiek ingingen vandaan, en hebben gewoon hun hele leven niets anders dan slaafs het grote geld gediend. Geheel nieuw is dat laatste niet, denk aan onze olieboer-premier Colijn; nieuw is hooguit dat niet alleen rechtse politici, maar ook sociaal-democraten nu voor die lokroep gevoelig blijken.

Aarsman ziet de situatie als vrij hopeloos, en ofschoon ik ook zelf tamelijk pessimistisch gestemd ben, vallen er juist nu een paar lichtpuntjes te bespeuren in de strijd tegen de neoliberale ontwrichting van de democratie, omdat het economisme in het algemeen op steeds meer weerstand stuit.

Principiële morele desinteresse

NRC-columnist Jan Kuitenbrouwer betitelde in dit verband op 10 oktober de recente aanval van Jesse Klaver op de huidige tijdgeest als 'conceptuele dubbelvla': ging het Klaver nu om het neoliberalisme of het economisme als wortel van al het kwaad? Dat is in zekere zin echter een schijntegenstelling, omdat het één sterk uit het ander voortvloeit.

Het neoliberalisme vindt zijn legitimatie in een strikt economisch denken, waarbij elke menselijke activiteit vanuit het perspectief van een markt wordt beschouwd, en dus, met voorbijgaan van alle andere waarden, efficiëntie en winstperspectieven als doorslaggevend worden beschouwd. Goed is, wat goed verdiend: de bijdrage aan het bnp is voor alles maatgevend.

Dat verklaart ook de trots van de vorige werkgeversbaas Wientjes, naast bijna alle dictatoren ter wereld op de foto te hebben gestaan (alleen die koppige Noord-Koreaanse vast uitgezonderd), en de aandrang van de huidige, Hans de Boer, om niet te lang over de MH-17 te blijven zeuren, opdat met de Russen weer snel lucratief zaken kan worden gedaan.

Voormalig Unileverfunctionaris Rutte komt zelf ook uit die zakelijke school, en is nu alleen uit hoofde van zijn premierfunctie even teveel politicus om op dit vlak zijn principiële morele desinteresse vrij baan te kunnen geven. Dat komt na afloop van zijn Haagse interimperiode wel weer. Als het aan hem ligt doet Oranje vast ook in 2018 gewoon aan het WK in Rusland mee.

Recente overwinningen van het fatsoen

Dat het puur economische denken van de neoliberalen, dat ons zolang in een fatale houdgreep heeft gehouden, toch een beetje aan banden gelegd kan worden, blijkt uit een viertal recente overwinningen van het fatsoen op het kapitaal van heel verschillende aard.

Ten eerste de voortvarende juridische aanpak waar het de FIFA betreft. Dit maffianetwerk, jarenlang belichaming van de aanbidding van het grote geld - wie heeft niet om Blatters gunsten gebedeld? - wordt nu eindelijk opgerold. Aan de vanzelfsprekendheid waarmee ook in westerse rechtsstaten, zodra het om Koning Voetbal ging, bij corrupte praktijken werd weggekeken, komt nu toch een eind. De collega's van de conform het neoliberale streven naar winstmaximalisatie als slaven uitgebuite bouwvakkers in Qatar, dat na Moskou het volgende WK gekocht had, zullen er dankbaar voor zijn.

Ten tweede de zege van de artsen op de zorgverzekeraars: Schippers heeft hier met haar plannen om de zorg volledig te vermarkten deels het onderspit gedolven. Artsen mogen nu als collectief onderhandelen en zo een tegenwicht tegen de monopoliepositie van de zorgverzekeraars vormen, zonder nog langer vanwege 'kartelvorming' met hoge boetes te worden bestraft.

Ten derde de OESO-aanpak van belastingzwendelparadijzen voor multinationals, een praktijk waaraan ook Nederland met haar vele brievenbusfirma's jarenlang een forse bijdrage heeft geleverd. De vorige VVD-staatssecretaris Weekers wilde nog niets van het terugdringen daarvan weten, zijn opvolger Wiebes werkt nu (noodgedwongen) daaraan mee.

Ten vierde de drempels die Brussel nu eindelijk opwerpt tegen de vrije commerciële verkoop van privacygevoelige gegevens door internetgiganten als Google en Facebook: hun winstzucht wint het niet langer van Uw recht.

En een vijfde kwestie zal binnenkort de agenda domineren: het TTIP. De (neo)liberale EU-commissaris Cecila Malmström, lang ongelimiteerd voorstander, begint - nu de publieke kritiek op het verdrag, dat multinationals het recht dreigt te geven om democratische regeringsbesluiten vanwege winstderving via een apart gerechtshof herroepen te krijgen, orkaankarakter aanneemt - plotseling oog te krijgen voor ethische randvoorwaarden.

Het mooist is uiteraard de vondst waarmee Hans van Baalen, bekend VVD-autolobbyist uit Brussel, in de NRC van 10 oktober op de proppen komt: bewijst het VW-schandaal niet dat we Amerikaanse milieunormen helemaal niet hoeven te vrezen, en de Amerikaanse justitie niet schroomt die streng te handhaven? Inderdaad: aan Van Baalen zélf hadden we in dat opzicht niets.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus

UEFA-baas Michel Platini (R) en Sepp Blatter. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden