Weblog

Viert Vlisco zijn laatste knalfuif?

Twee tentoonstellingen in het Gemeentemuseum Helmond, een enorm feest met vier modeshows in het belangrijkste theater, een speciaal jubileumdoek met een roze fabriek en goudopdruk: Vlisco, maker van de 'Afrikaanse' luxestoffen, Dutch wax, viert zijn 170-ste verjaardag. Ondanks de massaontslagen en de onzekere toekomst.

Kunstwerk van Yinka Shonibare in het Gemeentemuseum Helmond, tijdens de opening op 18 september 2016. Beeld wb

Natuurlijk is de kunstenaar Yinka Shonibare de geknipte hoofdgast op een feest van het Helmondse textielbedrijf Vlisco. Hij zorgde ervoor dat de kleurrijke stoffen voor de West-Afrikaanse markt ook in de rest van de wereld een begrip werden.

Met het gebruik van Vlisco-stoffen in de kostuums van de hoofdenloze poppen die zijn installaties bevolken, kaartte hij de wrange, ironische kanten van het kolonialisme en de wereldhandel aan in de toonaangevende musea van Europa en de Verenigde Staten.

Hij zat afgelopen zondag 18 september in zijn rolstoel voor een wand met cirkels van Vlisco-stof - een werk van zijn hand en zijn studiomedewerkers - in het Gemeentemuseum Helmond. In de bovenverdieping is een keuze van zijn werk te zien; beneden is een expositie over de geschiedenis van de dessins van Vlisco ingericht.

Het gaat in zijn werk niet alleen om die mooie kleuren en leuke taferelen, zei hij tegen Sietske Van Zanten (Lisser Art Museum) en een volle zaal toehoorders, in wezen geeft hij commentaar op de machtsverhoudingen in de wereld.

Typisch Afrikaans, uit Helmond
De stoffen, die zelfs in Afrika worden gezien als typisch Afrikaans, zijn bedacht door ontwerpers in Helmond, gemaakt in de Vlisco-fabriek hier vlakbij en ook de winsten vloeien hiernaartoe. Extra pikant is dat de oerontwerpen gebaseerd zijn op een andere tak van het kolonialisme, die van de Nederlanders in Indonesië, waar ze de batik-techniek afkeken.

Shonibare zei over de verwijzingen naar traditionele Afrikaanse kunst in zijn werk: 'Ik speel ermee. Ik probeer mensen te laten nadenken. Vaak vragen bezoekers mij waarom de hoofden ontbreken. Dan begin ik over de Franse Revolutie.'

En: 'Ik omhels je, ik kus je, en dan steek ik je met een mes.'


Exposities in Helmond

In het Gemeentemuseum Helmond zijn twee tentoonstellingen gelieerd aan de stoffen van Vlisco: Shonibare onder de titel 'Paradise Beyond' en 'Vlisco 1:1 Un à Un'.
Tot en met 12 februari 2017 en tot 12 maart 2017.
Interview met Shonibare door Sacha Bronwasser klik hier

Sietske van Zanten spreekt met Yinka Shonibare. Beeld wb

Jammer dat de tientallen Afrikaanse gasten van Vlisco - medewerkers, verkopers en ook ontwerpers tegenwoordig uit landen als Togo, Benin, Mali, Ghana, Nigeria en Congo - pas na het interview met Shonibare in het museum arriveerden.

Gestoken in prachtige kleding, handgemaakt van een jubileumstof voor het 170-jarige bestaan, gaven zij sjeu aan het feest in theater Het Speelhuis, op een steenworp afstand in een oud kerkgebouw. Daar werd eerder op de dag een modeshow gehouden van vier uitgenodigde couturiers met een Afrikaanse achtergrond, die Vliscostoffen hadden verwerkt in hun creaties.

Een wervelende lichtshow, waarbij de motieven van Vlisco-dessins zich losmaakten en rondtolden in de projectie, de vier sprankelende modeshows en een bezielend praatje in drie talen (vloeiend Engels, Frans en Nederlands) van de nieuwe ceo David Suddens moesten de zaal vol Vlisco-personeel weer pit geven na jaren van de ene ramp na de andere.


Vlisco-personeel uit Afrika in jurken van de jubileumstof. Beeld wb

Suddens trad een jaar geleden aan als opvolger van de gevallen topman Hans Ouwendijk, die nog 1,5 miljoen ontslagvergoeding te goed heeft die het bedrijf nu niet kan ophoesten, Ouwendijk moet van de rechter wachten tot de sanering klaar is.

Rand van faillissement
Suddens merkte meteen dat het bedrijf aan de rand van een faillissement stond, zei hij tegen het Eindhovens Dagblad. 'In november zijn we er letterlijk 24 uur vanaf geweest.' Vlisco had 7 miljoen euro achterstallige betalingen aan leveranciers en een lege kas. Hij wist net op tijd toezeggingen van de aandeelhouders en de bank los te krijgen (die eisten dat van elkaar) op voorwaarde van een sanering, waarbij 200 van de duizend werknemers de laan uit vlogen. In juni kondigde hij een tweede ronde aan, waarbij dit jaar nog enkele tientallen werknemers, vooral uit het management, moeten vertrekken om te voldoen aan de eisen van de eigenaar, de Britse beleggingmaatschappij Actis. Als het bedrijf weer gezond is, wil die het met winst verkopen.

Met de viering van de 170-ste verjaardag wil Suddens de trots op het bedrijf terugbrengen zei hij, al was het partijtje het idee van zijn voorganger en vindt hij het moment na al die ontslagen ook onprettig. 170 jaar is ook niet echt een jubileumjaar, voegde hij er fijntjes aan toe.

Inderdaad, het feest paste beter bij de zeepbel die zijn voorganger de buitenwereld voorhield over de enorme groeimogelijkheden voor de Vlisco-afzet in Afrika. Door de daling van de olie- en andere grondstofprijzen viel de verkoop van het luxeproduct echter bar tegen. Uit het jaarverslag van 2015 blijkt een verlies van 44,4 miljoen euro. Er was overproductie in Helmond, er werden voorraden uit Afrika teruggehaald en vernietigd.


David Suddens. Beeld DS
Jan van der Heijden op de tentoonstelling 'Vlisco 1:1, Un à Un'., Beeld wb

Oud-medewerker Jan van der Heijden ziet het met lede ogen aan. Na een lange loopbaan als ontwerper van dessins zette hij een klein museum over de geschiedenis van Vlisco op in een deel van het fabrieksgebouw, maar die moest in 2010 na de overname door Actis plaatsmaken voor extra productieruimte van de toen nieuwe topman Ouwendijk. 'Ze zouden de productie verdubbelen, zeiden ze!' De verzameling van het museum ging in de opslag.

Dutch wax in exposities
In de tien jaar daarvoor had Van der Heijden tentoonstellingen in Nederland en enkele Afrikaanse landen (Benin, Ghana, Ivoorkust) geëntameerd en boeken laten maken met het geschiedenisverhaal en veel plaatmateriaal: Dutch Wax, Van Helmond naar West-Afrika (in 2004, en een uitgebreide versie met voorbeelden van dessins en hun ontwerpers in 2008). Met veel aandacht voor de textielfabrieken Uniwax in Ivoorkust en GTP in Ghana, joint ventures van de staat en Vlisco.

'Wow', zegt hij bij het betreden van de nieuwe tentoonstelling in het Gemeentemuseum Helmond: de vloer is geschilderd in een Vlisco dessin. Aan de muren veel herkenning. De eerste stukken van batikdoeken uit Nederlands Indië opgestuurd door Frits Fentener van Vlissingen aan zijn neef Pieter die in 1846 aan het hoofd komt van de katoendrukkerij van de familie, wat wordt gezien als het begin van Vlisco.

Oom Frits deed de suggestie om ook zoiets te gaan maken met het was-procedé bij het bedrukken omdat de vraag in Java naar goedkopere stoffen groot is. Aan het eind van de 19de eeuw zocht het bedrijf met het inzakken van de markt op Java naar nieuwe afzetgebieden en vond die in West-Afrika (1876 eerste bestelling). Batikstoffen waren daar al geliefd sinds de VOC die daar onderweg naar Azië verkocht.

Oude stalenboeken
Op de expositie liggen ook de eerste stalenboeken met ontwerpen uit de 19de eeuw, een houten stempelblok met een patroon om de was aan te brengen, en de 'dagboekjes' met notities die de marktvrouwen in West-Afrika, zo cruciaal voor de verkoop daar, opstuurden met suggesties. Op een bladzijde staan de vogeltjes getekend die later tot een van de succesnummers onder de Vlisco stoffen zou leiden.

Van een ander doek met vogeltjes is het bijbehorende verhaal is tot de Vlisco-folklore gaan behoren: een open kooitje met een wegvliegende vogel was een waarschuwing van de vrouw aan haar echtgenoot. 'Si tu sors, je sors (Noud Jeurgens, 1978).

(Tijdens de modeshows had Van der Heijden ook al oude patronen in nieuw hippe creaties gezien en gefluisterd: 'Ha, de macaroni; hé, de sigarenband; de lipjes; dat heet 'mon mari est capable'.')


Vlisco's 170ste verjaardag-doek. Beeld Vlisco
De eerste groep ontwerpers die naar Afrika mocht om inspiratie op te doen in 1986, hier in Togo. Beeld Stichting Dutch Wax

Hij loopt steeds oud-collega's tegen het lijf. Misja van Daal die op een paars doek een gele hand met een spray ontwierp (Toxic spray, 2000). Cor van den Bogaard die twee mannen bij een open raam op de rug afbeeldde op een doek. 'Dat werd bekend als Bush en Bin Laden.' Zijn rolschaatsen (een soul-plateauschoen met wieltjes eronder) waren een succes. Hij maakte ook een doek met een vliegtuig dat 'Obama' werd genoemd. Ach, ze hebben ook allerlei dictators afgebeeld op eenvoudige katoendrukken in opdracht van regeringen, zegt hij. 'We maakten zulke kanga's voor Oost-Afrika vroeger in luwe tijden als de machines ondergebruikt werden', zegt Van der Heijden.

Op eigen kosten in Afrika kijken
Dit zijn de ontwerpers van het eerste uur, autodidacten, ze spreken er met een zekere heimwee over, al was er toen weinig geld, om eens in Afrika te gaan kijken bijvoorbeeld. Jan van der Heijden: 'Ik ben in 1981 voor het eerst naar Togo gegaan, met de Stichting Internationale Werkkampen, op eigen kosten.'

Pas toen er in de pers gewag werd gemaakt van het feit dat de ontwerpers van die 'Afrikaanse patronen' zelf nog nooit op het continent waren geweest, ging Vlisco excursies organiseren. Er kwam ook een nieuwe lichting ontwerpers met een kunstacademie-achtergrond en in Afrika zelf werd talent ontdekt.

De vijf jaar onder Ouwendijk waren beroerd, vindt Van der Heijde. De oude informele cultuur die Vlisco groot heeft gemaakt, werd ingeruild voor managementtaal en -overmoed. Het geliefde bedrijf is van de ondergang gered voorlopig, maar de oud-medewerkers maken zich zorgen of Vlisco het onder Suddens wel zal redden.

Als deze mooie tentoonstelling later maar geen slotakkoord blijkt.

Doek 'Bush en Bin Laden' van Cor van den Bogaard. Beeld Stichting Dutch Wax
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden