'Vierentwintig zetels. . . voor Hansssss'

'Waar is de euforie?, vraagt Hans van Mierlo aan zijn aanhang. 'Hier komt de euforie' Het D66volkje is beschaafd, maar als er eenmaal live naar Hilversum wordt geschakeld, breekt de opgetogenheid door....

STACCATO handgeklap. Muziek zweept de zaal op. Op een groot beeldscherm wordt de aankomst van Wim Kok bij gebouw Paradiso getoond. In een oorverdovende herrie komt de PvdA-leider de zaal binnenlopen. De massa wijkt uiteen voor hun nieuwe 'minister-president'. Weg is de voorzichtige twijfel van het begin van de verkiezingsavond, als er er nog maar één zetel verschil lijkt te zijn met het CDA.

Een enkeling waarschuwt dat zoiets als restzetels de verhouding nog kan doen omslaan. Maar tegen tienen is het duidelijk: de PvdA wordt de grootste partij. Zelden heeft een partij zo'n groot verlies aan zetels zo uitbundig gevierd. Halverwege de avond gaat Paradiso even dicht. De aanloop van PvdA'ers die er bij willen zijn op de historische avond is zo groot dat er niemand meer bij kan.

Kok krijgt de zaal tot bedaren. De bruisende stemming mag. Hij is 'zelf ook blij' zegt hij, maar de uitslag heeft twee gezichten. Hoe dan ook heeft de PvdA stemmen verloren die het eerder wel kreeg. En de winst van de Centrumdemocraten zit hem dwars. 'De brandstichters krijgen te veel zetels.'

Maar na die kanttekening geeft hij alle ruimte aan de juichstemming. 'Nog maar zes maanden geleden werd in een ochtendblad (de Volkskrant, red) voorspeld dat we zeker twintig zetels zouden verliezen. Nu zijn we de grootste partij.' De zaal juicht, stampt en joelt en Kok doet alsof hij er verlegen mee is.

'Ik heb me weleens afgevraagd: moet dat nou, die kop op het affiche? Ik zal met de uitslag bescheiden en zelfbewust omgaan. Bescheiden omdat we verliezen. Zelfbewust omdat de sociaal-democratie een rol kan spelen om perspectief en tolerantie in de samenleving te bevorderen.' De leider loopt de zaal uit. In de relatieve stilte roept een jongen vanaf het balkon: 'de minister-president'

De D66-aanhang is een beschaafd volkje. Echt uit het dak gaan is er nauwelijks bij in het keurige Krasnapolsky, waar het goed eten en drinken is. De partij heeft een historische overwinning behaald en haar aanhang verdubbeld. En hoe reageert de D66-aanhang? Die is 'opgetogen'.

Een jongen met een toeter - hij gaat gehuld in een T-shirt van de heavy metal-groep Megadeath - vormt de uitzondering op die regel. Hij heft een slepend '24 zetels, 24 zetels, 24 zetels, voor Hansssssss' aan en krijgt een aantal studentikoze types mee. Het klinkt misschien een beetje brallerig, maar het begint in ieder geval op euforie te lijken.

Pas als partijleider Hans van Mierlo naar het spreekgestoelte klautert en er door de aanwezige tvploegen live wordt doorgeschakeld naar Hilversum, breekt de pleuris uit. 'Iemand vroeg me net: waar is de euforie', roept Van Mierlo aan het eind van zijn speech. 'Daar komt de euforie' Even later dwarrelen er honderden D66-balonnen omlaag, iets later dan gepland. Met een aanhoudend salvo knallen gaan ze stuk voor stuk kapot.

Tegen half tien duikt de schrijver Harry Mulisch op. Hij heeft 'uiteraard' op zijn vriend Hans van Mierlo gestemd. 'Ik stem altijd op Hans. Maakt niet uit van welke partij hij is. Was hij van de PvdA, dan zou ik ook op hem stemmen.'

Oud-campagneleider Ernst Bakker, tegenwoordig wethouder in Amsterdam, voelt zich verslagen door zijn opvolger Lennaert van der Meulen. Bakker tilde D66 ooit naar de zeventien zetels, Van der Meulen doet er daar nog zeven bovenop. Dat het er niet nòg meer zijn geworden, wijt Bakker aan de trek van een deel van de kiezers richting de traditionele partijen, een beweging die doorgaans pas zichtbaar wordt op de verkiezingsdag zelf. Bakker: 'Voor een deel van de CDA-aanhang geldt, wanneer ze eenmaal in het hokje staan, dat ze denken dat God zelf meekijkt.'

Bij het CDA is de drank gratis. Tot tien uur. Maar het tijdstip van kosteloos drinken wordt vervroegd, omdat te veel CDA'ers hun droefenis moeten wegdrinken. Het is stampvol in het Haagse Pulchri, waar tussen de beeldhouwwerken de christen-democraten verdwaasd rondlopen.

Als net na zeven uur bekend wordt dat Lubbers toch opteert voor Brussel, moeten de partijgenoten even slikken. Hij heeft het wel heel precies uitgekiend, klinkt het afwijzend. 'Om twee minuten over zeven, als de stembureaus dicht zijn, houdt hij het voor gezien. Tabé.'

CDA'ers kennen elkaar van samen-uit-en-samen-thuis. Althans dat is een bekend gezegde in die kring. Het klinkt dinsdagavond dan ook heel vaak: 'We winnen samen, we verliezen samen. We verwerken dit samen.' Ook oud-premiers zoals Biesheuvel en Zijlstra komen delen in het leed.

Als lijsttrekker Brinkman om even over half negen arriveert, wordt hij naar het podium gedreven. 'Dit is niet het mooiste uur voor het CDA', begint hij. 'Kok lijkt te gaan winnen. Ik feliciteer hem daarmee.' Over het resultaat is Brinkman 'diep bedroefd'. 'Maar ik ben dankbaar dat wij van eenvijfde van de kiezers het vertrouwen kregen.'

Voor de herintredende politicus Martin van Rooijen is het simpel. 'We zitten in een diep dal. Maar een echte CDA'er ziet het als een uitdaging om daar over vier jaar weer uit te zijn.' Niet iedereen denkt daar zo over. Een partijganger uit Friesland weet dat veel mensen als een magneet door het CDA worden aangetrokken omdat die partij de macht heeft. Bij zo'n partij kun je gemakkelijker carrière maken. Dat valt nu weg.

Op de VVD-bijeenkomst lopen dinsdagavond toch nog enkele zwartgallige figuren rond, jongens met wel twee 'biertjes' in de knuisten, een eerste VVD-das en nog puistjes op de wangen. Zij die vinden dat de zetelwinst 'te beperkt' is gebleven. Die knullen dus krijgen geen enkele kans om het VVD-partijtje te drukken. Een te beperkte winst? 'De VVD doet het stukken beter dan Willeke Alberti'

Tot de entree van lijsttrekker Frits Bolkestein, die zijn komst uitstelt om de eerste uitslagen op zich te laten inwerken, is het in de Joop van den Ende-studio's in Aalsmeer bovenal het feestje van de nummer twee, Erica Terpstra. Zij is lange tijd een van de weinige partijprominenten die zich laat zien en geniet met volle teugen van de media-exposure die dat met zich meebrengt.

In alle vreugde laat Terpstra de neus poederen door de grimeuses van de NOS. Ze is in haar element, want de ene cameralamp is nog niet gedoofd, of ze roept uit: 'Nu maar eerst een AT5-je?' Heerlijk vindt ze dat. Als om kwart voor negen de eerste klanken van het onvermijdelijke dixieland-bandje klinken, weten de VVD'ers dat de komst van Bolkestein niet lang meer op zich kan laten wachten.

Niet veel later is het zover en de lijsttrekker, die voor de partij de op één na mooiste uitslag uit de geschiedenis binnensleept, wordt door dat onschuldige orkestje ontvangen met pauken-geroffel zoals je dat alleen tegen komt bij een spannende wasmiddelenreclame.

Bolkestein, V-tekens in plaats van de duimen omhoog, is 'ongelooflijk blij' met de uitslag. Waarna de VVD'ers overgaan tot de orde van de avond. In de snikhete studio's gaan de eerste jasjes uit, de blonde bieren vloeien en de band speelt. Niemand lijkt de grote afwezige van de avond, Hans Wiegel, ook maar één moment te missen.

Bij het Algemeen Ouderen Verbond in Eindhoven is het enthousiasme groot en beschaafd tegelijk. Elke nieuwe uitslag die binnenkomt - onveranderlijk gunstig voor het AOV: zes zetels - wordt met handgeklap en geroep ontvangen. Lijsttrekker Jet Nijpels houdt haar speech al vroeg: ze moet naar Den Haag, 'dan kunnen ze vast rekening met ons houden', zegt ze zelfbewust.

Een grijze dame uit Maastricht hult zich voor de fotograaf in haar zelfgemaakte sandwich: twee lappen aan twee stokjes waar haar hoofd tussendoor kan. Achterop staat 'AOV=AOW'; voorop, 'Grijs kies eigenwijs'. Uren heeft ze met die sandwich gependeld tussen drie stembureaus. 'Het was een feest, veel mensen kwamen me zeggen dat ze op mij gestemd hadden, maar daar ging het niet om', zegt ze nagenietend.

Een bestuurslid meldt dat nieuwe leden hun naam en adres in een boek kunnen schrijven dan ontvangen ze materiaal. 'De gemeenteraadsverkiezingen waren een makkie, als je het vergelijkt met wat er nu over ons is heengekomen', zegt AOV-secretaris D. Driesen-Van Stiphout. De partij heeft inmiddels meer dan vijfhonderd leden en het eind is nog niet in zicht. 'En dan te bedenken dat ik niet eens mag stemmen, ik ben Belgische', lacht ze.

De aanhang van GroenLinks hapt mismoedig in vele biertjes. Als de televisie in de foyer van het Haagse Danstheater de eerste uitslagen geeft, wordt het doodstil. De gezichten zijn gespannen. Even later zijn ze vooral lang. GroenLinks gaat terug van zes naar vijf zetels.

'Klote', zegt het voormalige kamerlid Lankhorst. 'Zwáár klote', zegt beleidsmedewerkster Hofmeijer. 'Zeer, zeer teleurstellend', zegt campagneleider van Poelgeest. Ze zijn moe, en ze voelen zich verslagen. Van Ojik, nummer zeven op de lijst, heeft zijn wenkbrauwen op gelaten staan. Vorig jaar april kwam hij in de Tweede Kamer, hij voelt zich net lekker ingewerkt. Tot afgelopen vrijdag dacht hij dat een zevende plaats kansrijk was, want in de peilingen zou GroenLinks twaalf, of elf, of tien zetels halen. Vanaf vrijdag was hij ongerust: zeven zetels, profeteerden de peilingen.

'Die laatste week is voor ons altijd weer de flessehals', zegt hij. 'In 1989 stond ik ook op zeven. We dachten: het worden negen zetels. Werden het er zes. Deze keer is alles de laatste zes weken anders geworden. Zes weken geleden vond iedereen Brinkman vanzelfsprekend de nieuwe premier. Een nekaan-nek-race tussen CDA en PvdA, dat is van alle tijden. Maar zo'n heftig gevolg voor ons, dat had ik toch niet gedacht.'

Met bijdragen van: Marieke Aarden, Jet Bruinsma, Esther Hageman, José Smits, John Wanders en Frank van Zijl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden