Vier 'slapende gelovigen' over hun hereniging met God

Na in hun jeugd het geloof te hebben afgezworen, kiezen meer en meer volwassenen voor een nieuwe start met de kerk. Waarom keren zij terug? Vier 'slapende gelovigen' over hun hereniging.

Marja Westerlaken in haar kerk in Voorburg. Beeld Freek van den Bergh

De ontkerkelijking zal er niet door gekeerd worden, maar een groeiend aantal afvalligen zoekt zijn heil weer bij het christendom. Het geloof dat vroeger zo vanzelf sprak en soms beklemmend kon zijn, blijkt op latere leeftijd een houvast.

'Dat is echt een ontwikkeling', zegt Erica Scheenstra, dominee van de protestantse Grote Kerk in Den Bosch. Zij zet om die reden de deur wijd open tijdens haar diensten. Wie nieuwsgierig is, loopt gewoon naar binnen.

Na afloop wordt er een kopje koffie geschonken en maakt Scheenstra van de gelegenheid gebruik contact te leggen. 'Vaak zijn dat mensen met een gelovige achtergrond, die het contact met de kerk zijn kwijtgeraakt.'

Andere geestelijken hebben vergelijkbare ervaringen. Ad van Nieuwpoort, predikant in Bloemendaal: 'Ik maak het echt mee dat mensen met een vage kerkelijke achtergrond de kerk opnieuw ontdekken.' Joost Goes van het bisdom Den Bosch ziet daarin de invloed van de huidige paus. Slapende katholieken worden wakker gekust door diens sociale betrokkenheid.

Kerkproeverij

Er zijn geen cijfers die deze ontwikkeling staven. Tot Bernds, directeur van expertisecentrum Kaski, stelt vast dat afhakers zich meestal niet uitschrijven. Daardoor wordt hun terugkeer ook niet geregistreerd.

Valt er dan iets af te leiden uit het initiatief Kerkproeverij? Onder die noemer werden kerkgangers drie maanden geleden uitgenodigd een kennis te introduceren. Zo'n 25 duizend gasten hebben op die manier een al dan niet hernieuwde kennismaking met het geloof gehad.

Kerkproeverij is ontleend aan een soortgelijk initiatief in Groot-Brittannië. Volgens Wim Altink, voorzitter van de overkoepelende Raad van Kerken, is het daar al ruim tien jaar een groot succes. Van de introducés blijft 15 procent hangen.

Cock la Grand in zijn kerk in Waddinxveen Beeld Freek van den Bergh

Cock la Grand (68), Waddinxveen

'Van heel weinig is het heel veel geworden.' Cock La Grand is een man van kernachtige zinnen. Hij heeft slechts acht woorden nodig om de betekenis te verwoorden die het geloof voor hem heeft.

La Grand, gepensioneerd gevangenisbewaarder, had nog nooit een kerk van binnen gezien toen hij als 17-jarige kennis kreeg aan Anneke. Met haar kwam de Kruiskerk in zijn leven. Dat bleek de keerzijde van de medaille.

De Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, een van de vele richtingen in het gereformeerde spectrum, was een halve eeuw geleden nog ongenadig voor zijn gelovigen. Wie op zondag niet in de kerk verscheen, kon de volgende dag een bestraffend bezoekje verwachten van een ouderling. Moet je net Cock La Grand hebben. 'Dat was geen geloven meer, dat was dwingen. Waar staat in de Bijbel dat ik op zondag twee keer naar de kerk moet?'

Toen Anneke en hij uit elkaar gingen, zette La Grand het geloof op een laag pitje. Soms bezocht hij een dienst van de pinksterbeweging en ontdekte dat het ook anders kon. 'Dat was een blij geloof met muziek.'

Bij hun hereniging was het dus de vraag of ze ooit weer samen de kerkbanken zouden opzoeken. De kennismaking met de nieuwe dominee klaarde de lucht. Een nieuwe wind bleek door de Kruiskerk te waaien. Gelovigen worden tegenwoordig als zelfstandige wezens beschouwd.

Sindsdien is heel weinig voor Cock La Grand heel veel geworden. Niet langer het beklemmende gevoel dat geloven een verplichting is. 'Nu geeft het geloof me vreugde.'

Komende zaterdag komt religieus Waddinxveen samen in de sporthal van Waddinxveen om gezamenlijk Kerstmis te vieren. 'Dat vind ik dus het mooist, zoals alles tegenwoordig samen kan komen. Zo hoort het: lekker met z'n allen het geloof vieren.'

Marja Westerlaken Beeld Freek van den Bergh

Marja Westerlaken (53), Voorburg

Twee keer deed Marja Westerlaken belijdenis. De eerste keer was met haar destijds aanstaande, nu voormalige echtgenoot. Twee hervormde zielen die zich in het openbaar bekennen tot het geloof. Dat klinkt mooi, maar dat was het niet.

Nee, dan die tweede keer. Officieus, maar recht uit het hart. Het gebeurde tijdens een vakantie in de Ardennen, waarmee Westerlaken een periode van existentieel gepieker hoopte af te sluiten.

'Op een zondag kwam ik boven op een heuvel. Het was prachtig weer en daar stond een kerkje met een begraafplaats erbij. Rondom die graven was het enorm druk. Er bleken nogal wat jonge mensen te liggen met veel nabestaanden. Iedereen stond te babbelen en te lachen, alsof ze bij de doden op bezoek waren. Ik vond dat zó bijzonder. '

Wat er op dat moment met haar gebeurde, laat zich lastig verwoorden. Een visioen? Nee, eerder een immens gevoel van vertrouwen. Alsof God haar riep en Westerlaken ter plekke besloot op haar schreden terug te keren. Ze ging het kapelletje in en ontstak een kaars. 'Dat was voor mij de echte belijdenis.'

Marja Westerlaken is een voortvarend en zelfstandig type. Dat heeft haar parten gespeeld, maar ook gebracht tot waar ze nu is.

Ze is geboren in Rijswijk, een dorpje in Brabant, waarin de kerk vanzelf sprak. Nog maar net uit huis, trad ze in het huwelijk met de man die ze consequent aanduidt als 'mijn ex'. Acht jaar later hield hun huwelijk stand. Als er sprake zou zijn van schuld, ja, dan was het haar schuld.

Vrienden en familieleden, niet haar naaste overigens, peperden dat Westerlaken dan ook flink in. Fijntjes werd ze er aan herinnerd dat een mens niet zomaar uit elkaar kan halen wat God heeft verbonden. 'Ik begreep er niets van en ik wilde het ook niet begrijpen. Waar bemoeiden ze zich mee?'

Marja Westerlaken nam een radicaal besluit. Ze verhuisde naar een appartementje in het centrum van Den Haag, ver weg van God. 'Al die tijd had ik zo aan het geloof gehangen en wat was ervan terechtgekomen? Ik wilde het niet meer. Ik was boos, héél boos.'

Brabant beperkte zich voortaan tot het ouderlijk huis, waar het begrip oneindig bleef. Haar vader zei niet veel, maar straalde rust uit. 'Meer hoefde ook niet.' Toen ook bij haar de rust was weergekeerd, zette hij haar weer op het juiste spoor. Marja moest niet denken dat God haar in de steek had gelaten. Zijzelf had zich van Hem afgekeerd. 'Ik dacht bij mezelf: dat is helemaal waar.'

De verbetenheid waarmee ze zich in de drukke Randstad op leven en loopbaan had gestort, begon haar tol te eisen. Studie en sociale activiteiten lieten geen ruimte voor diepgang. Daarop volgde dus die doorslaggevende vakantie in de Ardennen.

Vervolgens is ze een protestantse kerk in haar nieuwe woonplaats Voorburg binnengestapt en is nooit meer weggegaan. Dat zouden volgens haar meer mensen moeten doen. Niet blijven hangen in naargeestige herinneringen aan de kerk van hun jeugd, maar als volwassene een nieuwe start maken.

De populariteit van meditatie en yoga bewijst volgens haar welke rol het geloof kan spelen. Ze doet het zelf ook, yoga, maar dat is echt van een andere orde. 'Van yoga word ik wel rustig, maar ik vind er geen rust bij. Dat vind ik alleen in de kerk, rust en inspiratie. Ik wil niemand iets opleggen, maar doe het een keer. Stap gewoon een kerk binnen. Kijk wat er gebeurt.'

Gemma Crijns in haar kerk in Amsterdam. Beeld Freek van den Bergh

Gemma Crijns (68), Amsterdam

Als er een aanleiding is geweest, dan was dat de pelgrimage naar Santiago de Compostella. Zes jaar geleden ondernam ze die voettocht. 'Ja, ik denk dat het vlammetje toen ontstoken is.'

Gemma Crijns is vernoemd naar de Italiaanse Gemma Galgani die in 1940 werd heiligverklaard na een reeks van bovennatuurlijke staaltjes. Vervolgens beleefde Nederland een geboortegolfje aan Gemma's. Een van hen spoelde in 1949 aan in Lichtenvoorde.

Haar opvoeding was ingegeven door het franciscaanse gedachtengoed. 'Dat wil zeggen: er zijn voor een ander.' Die opvatting is altijd een richtsnoer geweest in haar praktijk als huisarts, in haar opvattingen over ethisch ondernemen en in haar werk voor Amnesty International. Maar dat gevoel van verantwoordelijkheid was allang losgezongen van het geloof.

De twijfels dienden zich voor het eerst aan tijdens de studiejaren. Een decennium later werd dat zelfs afkeer. Vooral de ondergeschikte positie van vrouwen vervreemdde Crijns van de kerk. 'Ik ben helemaal niet zo'n feministe, maar al die oude mannen in Rome. Ik vond dat te gek voor woorden. Op een gegeven moment was het schluss voor mij.'

Gemma Crijns verhuisde naar Curaçao, waar de katholieke kerk een ver-van-mijn-bedshow werd. Geboorte en opvoeding van kinderen eisten al haar aandacht op, alsmede de wens zelf weer aan de slag te gaan. De kentering kwam bij terugkeer naar Nederland.

In het Noord-Hollandse Heemskerk belandden de drie dochters min of meer bij toeval op een katholieke school. Een van hen wilde opeens de eerste communie doen. Dat werd even een kwestie. Principiële bezwaren waren even principieel te weerleggen.

Misschien dat toen in Heemskerk een zaadje werd geplant dat ontkiemde na de verhuizing naar Amsterdam. Feit is dat een groeiend onbehagen zich meester maakte van Gemma Crijns. Het leven leek er steeds kaler op te worden, in alle opzichten. Beangstigend hoezeer de economie allesbepalend is geworden.

Iets van zingeving had Gemma Crijns al gevonden in haar werk voor Amnesty. 'Dat heeft toch ook iets half religieus', zegt ze. Maar menselijk ongeluk houdt niet op bij de grens. Het geïndividualiseerde Nederland ging haar steeds meer tegenstaan. 'Ik zie mensen alleen maar ongelukkiger worden. Onze maatschappij is zo nihilistisch geworden.'

De wandeltocht naar de Spaanse oostkust deed de rest. 'Dan zie je hoe een hele cultuur uit Europa verdwijnt, al die vervallen kerkjes onderweg. Dat bleef in mijn hoofd zitten.'

Deze cocktail van maatschappelijke onvrede en persoonlijk ongenoegen dreef Crijns naar de Nicolaaskerk. Daarvoor was ze ook in andere kerken geweest, de Westerkerk bijvoorbeeld, aan de andere kant van het Amsterdamse centrum. Maar dat protestantisme blijft toch een kale bedoening. Een kerk mag ook best betoveren.

Het lijkt wel of haar beleving van het geloof zich heeft verdiept door die time-out. 'Ik zou bijna zeggen dat ik nu wens te geloven.'

Daarin is God niet langer als zelfstandig personage te onderscheiden. Het is veeleer een groot verband, een besef van gemeenschapszin.

'En ik kan alleen maar zeggen dat ik er heel blij van ben geworden. Die gemeenschap hier is zo leuk. Het is zo betrokken allemaal.'

Gemma Crijns, eens een werkbij altijd een werkbij, coördineert het vrijwilligerswerk in de Nicolaaskerk. Waag het niet dat werk te bestempelen als vrijetijdsbesteding. 'Kom op, zeg. Het is geen gezelligheidsvereniging. Ik was op zoek naar iets wat ik nergens anders kon vinden. Dat heb ik gevonden, hier in de kerk.'

Bert Vennik Beeld Freek van den Bergh

Bert Vennik (67), Hengelo

Kun je iets missen dat je niet mist? Bert Vennik denkt van wel. 'Kijk naar mij.' Lang was Vennik een hartstochtelijk pleitbezorger van het religieus humanisme dat het Apostolisch Genootschap verkondigt. Totdat hij in conflict kwam met de apostel, de hoogste in rang. Hun verschil van mening, organisatorisch van aard, liep zo hoog op dat hij bij zichzelf dacht: 'Ik heb er geen zin meer an.'

Bert Vennik is een Twentenaar die van zichzelf zegt dat hij een eigenwijs kereltje is. Als ondernemer is hij altijd gewend geweest zijn eigen boontjes te doppen. Dat ging hij voortaan ook doen in de zingeving van zijn leven. 'Daarna ook nooit het gevoel gehad dat ik iets miste.' Toen zijn vrouw hem in 2016 terugsleepte naar het nest dat zijn jeugd had gekleurd, bleek dat toch het geval. Vennik stond op een tweesprong. Moest hij stug doorgaan met het doppen van zijn eigen boontjes of terugkeren naar het collectief van het genootschap? Een gesprek met de nieuwe apostel gaf de doorslag. 'Als ik eraan terugdenk, breek ik weer.' De hiërarchie en de formele omgangsvormen waren op de helling gezet. En dan raakte de apostel ook nog eens de juiste snaar door op te merken dat Bert Vennik misschien zonder het genootschap kan, maar het genootschap niet zonder hem.

Het is voor hem niets minder dan een opluchting weer deel uit te maken van een beweging die hem zo na aan het hart blijkt te liggen. Veel meer zelfs dan Vennik dacht. 'Ik ben er een rijker man van geworden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden