Reportage Vliegramp MH-17

Vier jaar na MH17 zijn er honderd verdachten, maar arrestaties zijn nog lang niet te verwachten

Donderdag vanaf 11 uur zal het Joint Investigation Team (JIT) uitleggen waarom het strafrechtelijk onderzoek naar de ramp met Malaysia Airlines-vlucht MH17 op 17 juli 2014 nog langer gaat duren. Het gebruikte wapen en de afvuurlocatie zijn bekend, maar van een arrestatie van een van de honderd verdachten is nog lang geen sprake. Vier jaar na de ramp zullen nog ‘geen mededelingen worden gedaan over mogelijke verdachten’, stelt het JIT. Waarom duurt het zo lang?

EINDHOVEN, Nederland, 23-05-2018. Herdenkingsbeeld ter nagedachtenis van de slachtoffer van vlucht MH17 bij de ingang van de militaire vliegbasis in Eindhoven. Foto Simon Lenskens

WAT WE WÉL WETEN

1. Twee vermisten

Twee van de 298 slachtoffers van vliegramp MH17 zijn nog vermist. Van hen is geen enkel spoor terug gevonden. De kans dat zij alsnog worden geïdentificeerd ‘is helaas heel klein’, heeft premier Rutte eerder gezegd. Het gaat om twee Nederlanders. Voor het identificatieproces zijn de nieuwste technieken ingezet om dna-profielen te krijgen uit zeer kleine stoffelijke resten.

2. Oorzaak ramp

Vlucht MH17 is volgens het JIT neergehaald door een Buk-raket vanuit een Oekraïens landbouwveld dat destijds in handen was van pro-Russische separatisten. Het JIT baseert dit onder meer op forensisch onderzoek, getuigenverklaringen, telecominformatie, satellietfoto’s en radardata uit Oekraïne, Rusland en de VS.

Het scenario dat de MH17 is neergeschoten door een militair gevechtsvliegtuig sluit het JIT uit. Ook de Russische Federatie concludeert uit eigen ‘primaire’ radarbeelden dat geen tweede vliegtuig te zien is dat de MH17 kan hebben neergeschoten. 

Wel zijn bij sectie op de lichamen van de cockpitbemanning meerdere deeltjes gevonden die afkomstig zijn uit de springkop een Buk-raket uit de 9M38 serie. Eén gevonden deeltje vertoont sporen van het unieke type glas dat wordt gebruikt voor cockpitramen. Dit betekent dat het Buk-deeltje het vliegtuig van buitenaf heeft doorboord, dwars door het cockpitraam heen.

Op basis van onder meer tapgesprekken en foto’s is vastgesteld dat de Buk-installatie op een witte Volvo-truck met rode dieplader vanuit Russisch grondgebied Oost-Oekraïne is binnengebracht. Daarna is de Buk weer teruggereden naar Rusland.

In april dit jaar concludeerde het JIT ook na het bestuderen nieuw aangeleverde Russische civiele radarbeelden dat een Buk-raket de oorzaak van de ramp is. Op de radarbeelden is weliswaar geen Buk te zien, maar dat betekent niet dat die er niet was. De snelheid van een Buk is veel hoger dan die van een civiel vliegtuig, waardoor de Buk doorgaans niet wordt opgemerkt door een civiel radarstation. Het station filtert snelle objecten om ruis (‘clutter’) te voorkomen.

3. Honderd verdachten

Het JIT heeft inmiddels zo’n honderd personen in beeld die in verband worden gebracht met de MH17-crash of het vervoer van de Buk. Hun identiteit staat vast, maar is nog niet publiekelijk bekendgemaakt.

4. Rechtbank Den Haag

Verdachten van de MH17-ramp zullen door de rechtbank Den Haag worden vervolgd. De rechters zullen bij de strafbepaling uitgaan van de Nederlandse wet. Dat hebben de vijf landen die onderzoek doen naar de ramp – Nederland, Australië, België, Maleisië en Oekraïne – vorig jaar unaniem besloten.

WAT WE NIET WETEN

1. Namen en rugnummers verdachten

Hoewel het JIT al bijna twee jaar honderd betrokkenen ‘in het vizier’ heeft, is nog niemand in staat van beschuldiging gesteld. Het JIT wil eerst het onderzoek afronden en dan pas - in één keer - naar buiten komen met namen van verdachten.

Tussentijds verdachten bekendmaken kan het proces schaden. Zij kunnen zich bijvoorbeeld al publiekelijk gaan verdedigen terwijl het JIT het bewijs nog niet rond heeft. Het strafrechtelijk onderzoek is nu nog in volle gang, laat het JIT weten. Donderdag zal wederom de ‘hulp van het publiek worden ingeroepen’ om het onderzoek te kunnen afronden.

2. Betrokkenheid Rusland en Oekraïne

De namen van Rusland en Oekraïne vallen vaak in berichtgeving over de MH17-ramp, maar het staat voor het JIT niet vast dat autoriteiten uit deze landen schuld hebben aan het neerhalen van het passagierstoestel. De kans dat verdachten de nationaliteit hebben uit een van deze twee landen lijkt wel aanwezig, omdat het toestel is neergeschoten vanuit Oekraïens grondgebied dat destijds in handen was van pro-Russische separatisten. Het moordwapen is bovendien afkomstig uit Rusland.

3. Uitlevering

Of een rechtszaak daadwerkelijk zal leiden tot daders achter de tralies, blijft voorlopig onduidelijk. Zeker voor mogelijk Russische verdachten geldt dat zij alleen bij verstek kunnen worden veroordeeld. De Russische grondwet staat niet toe dat onderdanen worden uitgeleverd – tenzij ze niet op Russisch grondgebied verblijven.

Oekraïne heeft eenzelfde bepaling in de grondwet, maar het vorig jaar getekende bilaterale verdrag met Nederland biedt een tussenoplossing. Verdachten met een Oekraïens paspoort kunnen via een videoverbinding met een rechtbank in Oekraïne worden gehoord. Mochten zij worden veroordeeld, dan belooft Oekraïne de door de Nederlandse rechter opgelegde gevangenisstraf in eigen land ten uitvoer te brengen.

4. Waarom duurt het zo lang?

‘De doelstelling is en blijft de schuldigen voor de rechter te brengen’, benadrukt hoofdofficier van justitie Fred Westerbeke van het Landelijk Parket keer op keer. Maar, zegt hij ook telkens: ‘De uiteindelijke berechting van de daders is een zaak van de lange adem.’

Het duurt zo lang omdat van elke verdachte eerst de individuele verantwoordelijkheid moet worden vastgesteld. Het strafrecht kent geen collectieve schuld, dus vaststellen welke militaire eenheid de Buk-installatie heeft bediend is niet voldoende om verdachten veroordeeld te krijgen. De twintig namen die het onderzoekscollectief Bellingcat bijvoorbeeld noemt – die mannen waren destijds op het Oekraïense landbouwveldje aanwezig met een Buk – bewijst voor een rechter nog niet wie van hen op de afvuurknop heeft gedrukt. 

Het JIT benadrukt bovendien dat het inzicht wil krijgen in de hiërarchische structuur; het onderzoek richt zich dus niet alleen op de personen die de Buk hebben bediend, maar ook op wie de opdracht heeft gegeven. Dat ingewikkelde detailniveau maakt eveneens dat het zo lang duurt voordat verdachten in staat van beschuldiging worden gesteld. 

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.