Vier achterkanten van het gelijk

MARCEL VAN DAM

1. Wat zou er zijn gebeurd als de aanval op Osama Bin Laden was mislukt en hij op een video triomfantelijk opnieuw de kwetsbaarheid van het machtigste land van de wereld had verkondigd en alle moslims had opgeroepen de strijd tegen de westerse kruisvaarders te verhevigen? Dat zou een niet te herstellen, vernietigende slag hebben betekend voor president Obama, die naar zijn herverkiezing had kunnen fluiten. Waarschijnlijk zouden de plannen om de strijd in Afghanistan af te bouwen de ijskast in zijn gegaan en zou de oorlog een nieuwe impuls hebben gekregen. Het is niet onwaarschijnlijk dat ook het moslimextremisme nieuwe moed had geput uit deze 'overwinning'.

Dit rampenscenario had zich kunnen voltrekken als bijvoorbeeld door technisch falen niet één maar twee Amerikaanse heli's waren gecrasht. Hoewel alle voorbereiding aan Amerikaanse kant hetzelfde zou zijn geweest, net als de moed en de professionaliteit van de commando's en de afwegingen die Obama maakte, was het resultaat dramatisch verschillend geweest.

Dit gedachtenexperiment laat niet alleen zien hoe groot het risico is geweest dat Obama heeft genomen, maar ook welke implicaties zijn verbonden aan het 'afrekenen op resultaat'. Tegenwoordig is een gewenst resultaat vaak de rechtvaardiging voor het handelen. Mislukking staat bijna automatisch voor onbekwaamheid en schuld. Maar beslissingen moeten, ook moreel, vooraf worden getoetst, niet erna. Martelen wordt niet gerechtvaardigd door succes. Wat mij betreft zou de beslissing van Obama ook aanvaardbaar zijn geweest bij een mislukking. Dit ondanks mijn gevoel dat Obama het risico niet aangedurfd zou hebben als zijn kans op herverkiezing groter was geweest. Nu die kans klein was geworden heeft hij de gok gewaagd.

2. Stel dat na de aanslag op het World Trade Center niet gekozen was voor oorlog tegen Irak (dat niets met de aanslag te maken had) en Afghanistan, maar voor de bestrijding van terrorisme en de omstandigheden die terrorisme baren. Wat mij betreft zou bij die aanpak ook het gebruik van geweld, zoals dat nu tegen Bin Laden is ingezet, zijn gerechtvaardigd. Mijn overtuiging is dat met veel minder geld dan die oorlogen tot nu toe hebben gekost, het moslimterrorisme had kunnen worden bestreden door de omstandigheden te verbeteren. Als in de Arabische wereld op grote schaal het onderwijs was verbreed en verbeterd, zou dan de Arabische lente niet eerder zijn doorgebroken? In ieder geval zou de haat tegen Amerika minder zijn geweest en het aantal terroristen kleiner.

3. Stel dat Osama bin Laden deel had uitgemaakt van een eeneiïge tweeling en dat zijn tweelingbroer kort na de geboorte was geadopteerd door de familie Jansen in Heerhugowaard. Vader Jansen was CDA-wethouder, moeder Jansen onderwijzeres op de basisschool. Zou de adoptiezoon, zeg maar Jantje Jansen, met precies hetzelfde karakter en dezelfde genen en vaardigheden als Osama, niet zijn opgegroeid tot een keurig, oppassend lid van de Nederlandse middenklasse?

Wat zou ik graag een vergelijking zien tussen de keten van gebeurtenissen die van Osama een massamoordenaar hebben gemaakt en van de virtuele Jan Jansen een oppassende burger. Is het verschil tussen die twee niet per definitie het bewijs dat mensen niet zozeer zelf voor het kwaad kiezen, maar dat het hun min of meer overkomt? Dat wil niet zeggen dat ze er niet op kunnen worden aangesproken. Het kwaad moet bestreden en bestraft worden, al was het alleen maar omdat daardoor omstandigheden kunnen worden gecreëerd waarmee nieuw kwaad voorkomen wordt.

4. Is het vieren van een executie ooit gepast? Getuigt een executie om recht te doen niet per definitie van het menselijk tekort? In ieder geval lijkt mij de behoefte aan wraak, niet de mooiste eigenschap van mensen, onvoldoende reden voor een feestje.

Bovendien is een oordeel over een gewelddadige dood altijd afhankelijk van de context. Na de aanval op de Twin Towers was de verontwaardiging over de vreugdedans van een handjevol Marokkaanse pubers in Ede alleszins begrijpelijk. Is de verontwaardiging in moslimgemeenschappen in Pakistan, die reden hebben Amerika te zien als een roekeloze vijand die veel burgerslachtoffers maakt, bij het zien van de Amerikaanse feestvierders niet even begrijpelijk?

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden