Victory Boogie Woogie te koop. Wie biedt?

De verkoop van Victory Boogie Woogie, het laatste meesterwerk van Piet Mondriaan, kan geld opleveren voor allerlei andere doeleinden. De voors en tegens op een rij.

Het schilderij Victory Boogie Woogie van Piet Mondriaan zal worden verkocht. Dat meldde premier Mark Rutte gistermiddag op zijn wekelijkse persconferentie na afloop van de ministerraad.


Met het geld van de verkoop wil Rutte de Groningse bevolking compenseren voor de geleden schade door de gaswinning. Ook wil de regering de verwachte opbrengst aanwenden voor een doorstart van aluminiumgieterij Aldel in Delfzijl. De metaalfabriek heeft een schuld van 25 miljoen euro en ging eerder deze maand failliet. Naar verluidt komen hierdoor tussen de 600 en 800 mensen op straat te staan. Victory Boogie Woogie is eigendom van de Nederlandse staat en werd in 1997 voor 37 miljoen euro aangekocht van de New Yorkse uitgever Samuel Irving Newhouse. De aankoop was destijds een schenking van De Nederlandsche Bank aan de Nederlandse bevolking, als een gebaar bij de overgang van de gulden naar de euro. Sindsdien hangt het schilderij in bruikleen in het Gemeentemuseum Den Haag. Experts geven te kennen dat het schilderij op de veiling meer dan 200 miljoen euro zou kunnen opleveren. In een toelichting zei Rutte dat de regering het betreurt tot verkoop van nationaal erfgoed te moeten overgaan. Maar, legde hij uit, het was kiezen tussen 'mensen en schilderijen'.


Natuurlijk is bovenstaand bericht over de verkoop van Mondriaans meesterwerk uit 1944 geheel fictief. Dat de Nederlandse overheid de Victory in de uitverkoop zal doen, om budgettaire en sociale redenen, is uitermate onwaarschijnlijk. Maar: enkele jaren geleden had men zo'n verkoop in Detroit en Portugal ook nooit kunnen bedenken.


Toch besloot de Portugese regering vorige week zijn collectie van 85 schilderijen van de Spaanse kunstenaar Joan Miró van de hand te doen. Met de geschatte opbrengst, zo'n 35 miljoen euro, moet het tekort in de begroting (gedeeltelijk) worden gedicht. En eind vorig jaar lanceerde de stad Detroit een vergelijkbaar scenario. Daar dreigde de gemeente de collectie uit het Detroit Institute of Arts te gelde te maken om de stad van een faillissement te redden. Opbrengst volgens kunstkenners: ongeveer 2 miljard euro.


Verkoop of behoud van kunst. Het dilemma waarvoor overheden zich geplaatst zien, gaat over de vraag wat diezelfde overheid prioriteit geeft: blijvend historisch cultuurbezit óf werkvoorziening, gezondheidszorg en pensioenen.


Verkopen?

Kunst vertegenwoordigt geld. En als je daarvan te weinig hebt, kun je kunstwerken uit overheidsbezit verkopen. Zo simpel is het. Zeker als het om vermaarde kunstwerken gaat die niet tot de culturele identiteit van een stad of land behoren, maar wel veel opleveren. Volgens Jan Maarten Boll, oud-voorzitter van de Vereniging Rembrandt en destijds initiatiefnemer van de aankoop van de Victory Boogie Woogie, zou dat in Portugal het geval kunnen zijn. De Portugese overheid kreeg de collectie van de 85 Miro's 'toevallig' in handen bij de nationalisering van de toenmalige eigenaar, de BPN-bank. Boll: 'Deze Spaanse schilderijen hebben geen rechtstreeks belang voor de Portugese culturele identiteit. Het gaat erom hoe lang de overheid ze in bezit heeft en hoe lang ze publiekelijk zichtbaar zijn geweest. Nou, dat was kort. Dus lijkt het me geen onrechtmatige beslissing om ze te verkopen.'


Belangrijk is wel wat je met het verkregen geld gaat doen, stelt Arjo Klamer, hoogleraar kunst en economie aan de Erasmus Universiteit. 'Als het gaat om het tijdelijk afdekken van lopende uitgaven, zou ik het niet bepleiten. Maar als het gaat om een duurzame investering voor de toekomst, waarom niet?'


Klamer memoreert de verkoop van een andere Mondriaan, door de gemeente Hilversum, in 1987. 'Dat ging toen ook om een duurzame oplossing: de restauratie van een ander cultuurbezit, het Gooilandtheater. Daar was ik niet op tegen. Uiteindelijk is het schilderij behouden gebleven voor Nederland. Maar zelfs als het naar het buitenland was gegaan, was het niet erg: Mondriaan had er meer internationale bekendheid door gekregen.'


Zo'n vaart zal het met de Victory Boogie Woogie niet lopen, is de verwachting. Het schilderij is het laatste dat de belangrijkste abstracte kunstenaar van Nederland heeft gemaakt. Toch maakt Klamer een kanttekening. 'De aankoop was destijds omstreden. Het schilderij was door Mondriaan niet eens voltooid. En het was met belastinggeld aangeschaft. Dat viel slecht. Verkoop van een Vermeer uit het Rijksmuseum zal niet gebeuren. Maar de Victory Boogie Woogie? Je weet het niet.'


Of toch behouden?

'Hoe je het ook wendt of keert, de verkoop van kunst is altijd een tijdgebonden oordeel.' Wat Jan Maarten Boll maar wil zeggen: zo'n verkoop is definitief, maar later kan er anders tegenaan worden gekeken. 'Elk eigentijds oordeel moet je wantrouwen. Je kunt het niet meer terugdraaien.'


Het belangrijkste vraagstuk is of je de eeuwige schoonheid van kunst kunt afwegen tegen de financiering van tijdelijke noden. 'Laten we wel wezen', vertelt hoofdconservator van het Gemeentemuseum Den Haag, Hans Janssen, 'een aluminiumfabriek redden doe je maar één keer. En als uitkeringsgerechtigde kun je, door een kunstverkoop, een extra kratje pils kopen of een taart. Maar dan is het geld op. Ondertussen ben je wel je kunstwerken kwijt. En dat is blijvend. Geld verdampt.'


Wat een kunstwerk tot iets met een onvervreemdbare cultuurwaarde maakt is, volgens Janssen, dat er in het openbaar gezamenlijk van genoten kan worden. 'Het is van ons allemaal. En dat mag je dus niet afstoten. Het is een antropologisch argument, geen economisch. Economen zien alles als klinkende munt. Maar wat blijkt: die klinkende munt is veel slapper en vluchtiger dan kunst. Kunstwerken zijn uiteindelijk veel tastbaarder en blijvender.'


Econoom Arjo Klamer ziet het afstoten van openbaar kunstbezit puur voor de poen vooral als een ethische kwestie. 'De vraag is in wat voor soort samenleving je wilt leven. Een land dat als een kruidenier zijn tafelzilver verkoopt, dat scoort niet hoog. Ik moet altijd aan de Aboriginals en Maori's denken. Die zitten ook niet ruim in de middelen. Maar ze spannen zich wel in om creatieve ambachten uit te oefenen. Dat zegt wel iets over het belang dat ze er aan hechten.'


Klamer herinnert zich een huiselijke discussie over de vraag of hij zijn kind zou redden of de Nachtwacht. 'Ik aarzelde toen. Natuurlijk moet je zeggen dat je je kind redt. Uiteindelijk koos ik toch voor de Nachtwacht.'


KAN DE OVERHEID KUNSTCOLLECTIES VAN GENATIONALISEERDE BANKEN VERKOPEN?


In Nederland zijn twee banken genationaliseerd: ABN Amro in 2008 en SNS Reaal in 2013. Kan de Nederlandse staat, net als de Portugese, de kunstcollecties van deze twee banken verkopen? Het antwoord is: nee. Het eigendom van beide collecties is niet overgegaan naar de overheid.


Aan SNS Reaal is een interessante kunstverzameling verbonden, de zogenaamde NOG-collectie. Die bestaat uit 500 tekeningen en werken op papier van 105 (vooral Nederlandse) kunstenaars. De verzameling is eigendom van Stichting Beheer SNS Reaal, die tot de nationalisering begin 2013 de meerderheidsaandeelhouder was van het bank- en verzekeringsbedrijf. Die stichting is onafhankelijk, daarom is de staat geen eigenaar geworden van deze collectie.


De kunstverzameling van ABN Amro is veel meer geld waard dan die van ING, vanwege de omvang en vanwege het feit dat er groot werk in zit, van onder anderen Constant, Karel Appel en Marlene Dumas. De verzameling was 12 duizend werken groot, maar zal eind dit jaar na een grootschalige verkoop nog maar vijfduizend stuks tellen. Volgens de bank is er steeds minder ruimte beschikbaar om kunst op te hangen. Vlak voor de overname van ABN Amro door Fortis, Santander en RBS is de collectie door de toenmalige topman Rijkman Groenink overgeheveld naar een stichting. Dit moest voorkomen dat de verzameling door de nieuwe eigenaars zou worden verkocht of geliquideerd. Nog steeds is de verzameling eigendom van een aparte stichting.


Michiel Kruijt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.