Vice-president Zuid-Afrika op de korrel

De Schorpioenen, de corruptiebestrijders in Zuid-Afrika, hebben succes. Nu begint het wroeten in top van de regering. Vice-president Zuma ligt onder vuur....

Wie een steek oploopt van een schorpioen moet voor zijn leven vrezen. Maar of dit ook voor Jacob Zuma geldt, is nog de vraag. De vice-president van Zuid-Afrika is al maanden onderwerp van een onderzoek van de Schorpioenen, de speciale onderzoekseenheid die de Zuid-Afrikaanse regering in het leven riep om effectiever tegen gecompliceerde fraude, corruptie en georganiseerde misdaad te kunnen optreden.

Zuma is de hoogste politicus die op de korrel wordt genomen sinds de eenheid in 1999 werd opgericht. Omdat de politieke druk groeit om de vice-president met rust te laten, wordt het onderzoek beschouwd als een cruciale test voor de werkelijke slagkracht van de hooggeprezen formatie. In de vier jaar van hun bestaan hebben de Schorpioenen een behoorlijke reputatie opgebouwd met het oprollen van bendes criminelen, oplichters en frauderende lagere overheidsdienaren.

De donkere Golf GTI's waarmee de toprechercheurs hun invallen doen in huizen van verdachten zijn een vertrouwde verschijning geworden op het Zuid-Afrikaanse tv-journaal. Maar het onderzoek tegen de vice-presidentis van een andere orde. Hier moeten de Schorpioenen opeens stil opereren, en staan ze bloot aan hinderlijke bemoeienis uit het kamp van het regerende ANC.

Jacob Zuma, een voormalig hoofd van de inlichtingendienst van het ANC, wordt ervan verdacht in 1998 smeergeld te hebben gevraagd aan het Franse wapenconcern Thomson CSF. Het zou gaan om een jaarlijks bedrag van een half miljoen rand (ruim zestigduizend euro) in ruil voor 'bescherming' van de belangen van de Fransen bij de Afrikaanse wapenorder van de eeuw, de modernisering van de krijgsmacht van Zuid-Afrika ter waarde van circa vijftig miljard rand (zes miljard euro).

De affaire geeft een aardig kijkje in de binnenkamers van hoge ANC'ers. Volgens critici van de partij is het een voorbeeld van de corrumpering van de nieuwe macht in Zuid-Afrika. Zuma vindt dat hem niets te verwijten valt. Uit documenten is niet gebleken dat Thomson ook werkelijk heeft betaald. De vraag waarmee de Zuid-Afrikaanse justitie worstelt is of alleen het vissen naar mogelijk smeergeld ook strafbaar is.

Zuma had in 1998, toen hij nog provinciaal bestuurder in KwaZulu-Natal was, met zijn financieel adviseur Shabir Shaik diverse oriënterende besprekingen met directeuren van Thomson. Shaik geldt als de behendige spil in een netwerk van ANC-vriendjespolitiek. Met zijn broer Chippy werd hij door Zuma in de apartheidstijd bij het ondergrondse ANC betrokken. Nadat het ANC in 1994 aan de macht kwam ging Shabir in zaken en toonde zich opvallend succesvol met het binnenhalen van overheidscontracten. Chippy werd chef-aankoop voor de wapenorders.

Shabir's firma Nkobi verwierf een belang in African Defence Systems, onderdeel van het Franse Thomson. Samen met Thomson nam hij ook deel in een consortium dat jaren geleden van toenmalig minister van Transport Mac Maharaj (opnieuw een oude bekende uit het ondergondse ANC) een contract van 265 miljoen rand kreeg voor de aanmaak van nieuwe rijbewijzen.

Maharaj wordt inmiddels ook door de Schorpioenen onderzocht. De ex-minister heeft inmiddels flinke averij opgelopen. De bank FirstRand, die hem vorig jaar had aangetrokken als directeur, liet vorige week weten niet langer van zijn diensten gebruik te zullen maken, vanwege twijfel over zijn integriteit. Een intern onderzoek had uitgewezen dat Maharaj geen goede verklaring kon geven voor minstens tweehonderdduizend rand die Shabir Shaik op zijn rekening had overgemaakt.

Het onderzoek van de Schorpioenen tegen zowel Zuma als Maharaj geldt ook als een vitale test voor de onafhankelijkheid van Bulelani Ngcuka. 'Bull' Ngcuka werd in 1999 door Mbeki tot nationaal hoofdofficier van justitie benoemd om het gedemoraliseerde vervolgingsapparaat van Zuid-Afrika nieuw elan te geven. Ngcuka is een vooraanstaand lid van het ANC, en wordt geroemd om zijn grote persoonlijke integriteit. Hij moet nog steeds een besluit nemen of het lopende onderzoek tegen Zuma voldoende bewijzen oplevert om de vice-president in staat van beschuldiging te stellen.

Ook het hoofd van de Zuid-Afrikaanse rekenkamer, Shauket Fakie, kan nog schade oplopen door de affaire. Fakie, eveneens een ANC'er van naam, kwam eerder tot de conclusie dat de wapenorders op wat kleinigheden na netjes waren afgesloten. Maar Shaiks onderneming African Defence Systems zou onzakelijk bevoordeeld zijn, en zelfs een bod hebben mogen doen na sluiting van de inschrijftermijn.

Voor vice-president Zuma betekent de verdenking een ernstig ge

vaar voor zijn politieke toekomst. Als de ANC-regering haar eigen campagne tegen corruptie en vriendjespolitiek serieus neemt, dan is de vervanger van president Mbeki wellicht zelf aan vervanging toe. Zijn kans om over enkele jaren kandidaat te zijn voor de opvolging van Mbeki lijkt in ieder geval klein geworden.

Het Zuid-Afrikaanse parlement heeft zelf ook schade opgelopen in de affaire rond Zuma en Maharaj. Gebleken is dat het geheime deel van het register over 1994 tot 1999 met de opgave van parlementariërs van hun bijverdiensten 'wegens ruimtegebrek' is vernietigd. Volgens parlementsvoorzitter Frene Ginwala was er echter ruimte genoeg, en had het besluit nooit zonder toestemming van de kamer genomen mogen worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden