Reportage Polen

Via Carpatia: de snelweg van de hoop voor jonge Polen

Met de verkiezingen van zondag op komst reist correspondent Jenne Jan Holtland door Oost-Polen. Langs de route waar de Via Carpatia wordt aangelegd, de weg die heel Oost-Europa moet verbinden. Arm gebied, Polen B. De Via Carpatia moet alles veranderen. 

De lokale scouting en poitici herdenken de binnenkomst van de Russen in Polen van 1939. Beeld Piotr Malecki

| Monki

Er zitten twee Polen in een vliegtuig. Ze staan op het punt te vertrekken naar de Verenigde Staten. ‘Vraagt de piloot over de intercom: zijn alle mensen uit Monki aan boord? Dan kunnen we vertrekken.’

De man die de mop vertelt, Zbigniew Karwowski (54), is de besnorde burgemeester van datzelfde kleine stadje, Monki. Hij heeft net een lantaarn bij een klein monument gelegd, ter nagedachtenis aan de inval van het Sovjet-leger, tachtig jaar geleden. In de avondschemering trekt een vlucht zwaluwen over. Polen is gewend van alles te verliezen: zijn oorlogen, zijn vrijheid, zijn eer.

In Monki verliezen ze de laatste decennia vooral mensen.

Achter het grapje van de burgemeester gaat het treurig stemmende verhaal schuil van oostelijk Polen, oftewel ‘Polen B’, een term die je vooral hoort in het progressieve Polen van de grote steden ­(‘Polen A’). Het zijn dorpen en stadjes als Monki waar dit weekeinde de meerderheid zal stemmen op Recht en Rechtvaardigheid (PiS), de ultraconservatieve partij die op koers ligt voor een klinkende verkiezingsoverwinning. Als de stembussen zondagavond dicht zijn, komt PiS landelijk waarschijnlijk op 45 à 50 procent uit.

Sinds de val van het communisme en al helemaal na de toetreding (2004) tot de Europese familie verlieten honderdduizenden het oostelijke platteland, de meesten richting de grote steden of naar West-Europa. Monki doet het anders. Hier is men gericht op de Verenigde Staten, omdat dat in het communisme bestemming nummer één was. De burgemeester glundert. ‘Er is zelfs een Monki-avenue in Chicago.’

Toch ligt er nu een plan om jonge Polen in de regio te houden. Samen met regeringen in heel Oost-Europa bouwt de Poolse regering aan een nieuwe snelweg, de Via Carpatia, die niet minder dan zeven landen met elkaar moet verbinden: van Litouwen in het noorden tot Griekenland in het zuiden. De PiS-regering kiest er bewust voor het tracé door Oost-Polen te laten lopen, in de hoop dat grote bedrijven in het achtergebleven gebied gaan investeren.

Waarnemers die willen zien hoe ­Polen erbij ligt, dertig jaar sinds de komst van democratie, doen er goed aan een road trip te maken door het gestaag leeglopende oosten, langs de route van de nog te bouwen Via Carpatia. Een meerderheid van de mensen stemt er op PiS, al houden ze hun voorkeur tegenover buitenlandse journalisten het liefst voor zich.

Bakkers Andrzej Zakrzewski en zijn zoon Lukasz in hun "Sobieski" bakkerij. Beeld Piotr Malecki

De bakkerij van Andrzej

In de kleine broodzaak van Monki schuift Andrzej Zakrzewscy (52) aan. Hij kent iedereen hier, zijn bakkerij ­levert sinds begin jaren negentig aan dit soort winkels. Soms mist hij ‘de normaliteit’ van het communisme, bekent hij, toen er minder auto’s waren en mensen zich niet in de schulden staken. De grote staatsbedrijven stortten na 1989 in, en Polen werd een proeftuin voor een wild kapitalisme dat nog steeds niet helemaal getemd is. De vakbonden zijn zwak en de lonen blijven achter bij die in de hoofdstad.

Zakrzewscy troont zijn bezoek mee naar zijn heerlijk geurende bakkerij. Hij heeft de modernste machines voor het mengen van het brooddeeg. Die trots slaat om in weemoed als hij vertelt waar de machines vandaan komen. ‘Allemaal uit Duitsland, tegen Duitse tarieven.’ Liever zou hij bij Poolse collega’s inkopen. ‘Ik moet vier keer meer omzetten dan mijn Duitse collega’s om de investering terug te verdienen.’

Vraag je de ambachtsman (‘Ik zeg niet op wie ik stem’) hoe hij kijkt naar de etterende ruzie tussen de PiS-regering en de Europese Unie, dan wordt hij plots een diplomaat. ‘Iedereen overtreedt weleens de wet.’

| Janów Lubelski

We rijden zuidwaarts langs uitgestrekte koolzaadvelden en dorpen met meer verkiezingsposters dan mensen op straat. De loonkloof met vergelijkbare regio’s in West-Polen is klein, zegt Piotr Rosik aan de telefoon, geograaf verbonden aan de Poolse Academie voor Wetenschappen. ‘En toch voelt de één zich rijk en de ander niet.’

Neem Tomek Kokoszka (40), een lasser die op deze vrije middag een praatje maakt met zijn vrienden bij de fietsenwinkel in Janów Lubelski. ‘U bent echt iemand uit West-Europa’, zegt hij tegen de verslaggever. ‘U bent zachtaardig. In het westen weten mensen zeker dat hun baan er morgen nog zal zijn. Hier is dat niet zo. In onze zielen leeft altijd onrust.’

Of Kokoszka op PiS gaat stemmen, weet hij nog niet. Hij is blij dat de regering in Warschau geen vluchtelingen wilde opnemen. ‘Ik weet dat er kinderen tussen zitten, maar die komen uit een andere wereld. Culturen mengen niet.’ Wat ze wel hebben in Janów Lubelski: enkele tientallen Indiërs die pas geleden aangetrokken zijn voor fabrieksarbeid. Heel Midden- en Oost-Europa zit met een schreeuwend arbeidstekort dat voorlopig met goedkope krachten uit Oekraïne en Azië gecompenseerd wordt. Kokoszka heeft ze nog niet ontmoet.

De aantrekkingskracht van PiS

De opmerkingen van de lasser zijn veelzeggend voor de Poolse pijn. Ja, de laatste dertig jaar hebben democratie gebracht en een beter leven, maar zolang één op de drie Polen op de loonlijst staat van een buitenlandse investeerder, blijft het gevoel hangen dat men inwisselbaar is. De winst vloeit naar West-Europa. ‘Ik wilde democratie in het land hebben, maar in plaats daarvan hebben we twintig multinationals binnengelaten’, merkte oud-president Lech Walesa eens op.

Via die pijn kom je vlot uit bij de aantrekkingskracht van de regerende PiS-partij die op twee pijlers rust. Eén: de enorme sociale programma’s (een hoger minimumloon, een dertiende maand voor gepensioneerden) die de regering voorlopig nog kan betalen dankzij hogere btw-inkomsten en een economische groei van 4 à 5 procent. Vooral het kinderbijslagprogramma (‘500-plus’) is razend populair: gezinnen met drie of vier kinderen krijgen er een maandloon bij. Uit het PiS-partijprogramma: ‘We verwerpen de principes van het neoliberalisme.’

Kiezers op het platteland voelen zich gezien. Het contrast met de jaren daarvoor, toen het centrum-rechtse Burgerplatform (PO) van Donald Tusk het land regeerde, kan niet groter. Met armoedebestrijding hield PO zich nauwelijks bezig. Een succesvolle tv-serie uit die tijd schilderde een groep dorpelingen steevast af als dronkaards en losers die het ‘mindere’ Polen symboliseerden. Nu zijn de rollen omgedraaid: op staatszender TVP, stevig in handen van PiS, wordt de liberale oppositie avond aan avond weggezet als corrupt en onbetrouwbaar.

Parlementskandidaat Jerzy Bielecki van de PiS partij. Beeld Piotr Malecki

‘Geen twee papa’s’

De tweede pijler van PiS, een cultuurpolitiek rond kerk en gezin, valt te beluisteren op het gemeentehuis van Janów ­Lubelski. Het traditionele gezinsmodel staat volgens PiS-burgemeester Krzysztof Adam Koltys (54) onder druk, nu er pride-marsen plaatsvinden in Polen waar ‘ultralinkse organisaties’ de kerk belachelijk maken door ‘de sacramenten af te beelden als vrouwelijke geslachtsorganen’.

Eerder speelde PiS-partijleider Jaroslaw Kaczynski handig in op de angst voor wat in Polen ‘lhbti-ideologie’ is gaan heten. Het is het verkiezingsthema bij uitstek geworden. Volgens Kaczynski lijdt het Westen ‘onder een ernstige ziekte’ waar zijn land zich niet door moeten laten ‘infecteren.’ ‘Kortom, geen twee mama’s of twee papa’s.’

Voor het gemeentehuis van burgemeester Koltys staat een groot bord dat trots vermeldt hoeveel EU-subsidies het stadje de voorbije jaren ontving. Een overgrote meerderheid – 72 procent – van de Polen staat achter het Europese lidmaatschap. De spanningen met Brussel wijt Koltys aan een gebrek aan begrip voor het Poolse standpunt. Vol trots vertelt de burgemeester dat Janów Lubelski jarenlang recordhouder was: geen gemeente in Polen ontving – per hoofd van de bevolking – zo veel EU-geld.

Vijf minuten verderop, schuin tegenover kebabzaak Al Jazeera, is het zenuwcentrum van de lokale PiS-campagne. Een bureau, een flinke stapel posters en een houten kruis aan de wand – dat is alles wat parlementskandidaat Jerzy Bielecki (49) nodig heeft. Hij stapt in zijn Jaguar met leren bekleding. De ingrepen in de rechterlijke macht die volgens Europese waarnemers de rechtsstaat om zeep helpen, vindt Bielecki ‘cruciaal’, omdat ze een eind maken aan de praktijk van handjeklap onder rechters. Kent hij voorbeelden? Na een korte stilte: ‘Sommige dingen weet iedereen.’

Stanislaw Jaskowski en zijn vrouw Tadeusza werkend op hun land. Beeld Piotr Malecki

| Strzyzów 

De weg richting de Slowaakse grens voert langs open vlakten waar bomen gerooid zijn voor de aanleg van het 700 kilometer lange monsterproject. Onderweg kom je als vanzelf langs de drie hectaren van Stanislaw Jaskowski (73). Zijn vrouw en hij staan het aardappelveld te wieden. Hij stemt PiS omdat het een christelijke partij is. ‘De anderen zijn ook christenen, maar die gedragen zich er niet naar.’

Meer nog dan een weg is de Via Carpatia – mede gefinancierd met EU-geld – een symbool. Integratie hoeft niet alleen uit het Westen te komen, nee, wij Oost-Europeanen kunnen het zelf. ‘Het huidige wegennetwerk dient vooral de Duitse en Franse markten’, zegt Andrzej Zybertowicz, een strategisch adviseur van de Poolse president Duda. In zijn ogen heeft Europa behoefte aan meer integratie van onderaf, aangevuurd door de lidstaten en met de Via Carpatia als ultiem voorbeeld, in plaats van ‘projecten als de euro’ die door ‘elites’ de bevolking zijn opgelegd.

Bizons, wolven en elanden

Kritiek is er ook: de snelweg dreigt dwars door de habitat te snijden van beschermde soorten als bizons, wolven en elanden. Sylwia Szczutkowska, werkzaam bij natuurbeschermingsorganisatie ‘Voor alle wezens’, voorziet een ‘historische verwoesting van de bossen’.

In een vallei aan de voet van de Karpaten ligt Strzyzów. Bij de vorige verkiezingen kreeg PiS hier zo’n 56 procent van de stemmen, ruim boven het landelijke gemiddelde. De mensen zijn er religieuzer dan elders in Polen en de banden tussen PiS en kerk zijn nauw, zo nauw dat sommige priesters het niet kunnen laten in hun preken een stemadvies te stoppen.

Net als Monki kampt de gemeenschap hier met vertrekkers, vooral jonge mensen. Als het zo doorgaat, sombert viceburgemeester Pawel ­Midura (41), ‘worden we een nationaal park’, een reservaat voor oudjes. Hij hoopt dat de Via Carpatia ‘een venster op de wereld’ wordt dat de mensen in Strzyzów zal verbinden met Bulgarije en Griekenland.

Dankzij PiS, of beter gezegd dankzij kinderbijslagprogramma 500-plus, ‘gaan mensen beter gekleed’, zegt Barbara Puc (46) die een kruidenierswinkel runt op de markt. ‘Ik zie het aan m’n klanten.’ Ofschoon 500-plus volgens critici veel weg heeft van het kopen van stemmen, namen de oppositiepartijen het integraal over in hun partijprogramma’s.

Aanhangers van de de extreem-rechtse splinterpartij tijdens een campagnebijeenkomst. Beeld Piotr Malecki

Bij het vallen van de avond verzamelen zich tientallen mensen in een zaaltje boven de bioscoop. Onder hen zijn ­Piotr (61) en diens zoon. Ze luisteren geboeid naar een kandidaat van de extreem-rechtse splinterpartij Confederatie. De man fulmineert tegen ‘Joodse netwerken’ en ‘het ideeënterrorisme’ van lhbti en klimaatverandering, en zegt tijdens de vragenronde: ‘Zoals u weet, ben ik geen groot fan van de democratie.’ Applaus. Van alle mensen klapt Piotr het hardst. Als we hem na afloop vragen waarom, zegt hij dat hij het gehad heeft met het systeem. Hij wil ‘een leider met visie’, het liefst een koning.

Piotr, die niet met zijn achternaam in de krant wil, woont een kleine veertig jaar in Strzyzów. Het mooist aan het stadje (‘een gat’) vindt hij de heuvels erbuiten. De monarchist ritst zijn jas dicht. Volgens de meeste schattingen duurt het nog zeker tien jaar voor de Via Carpatia af is. Ze zullen moeten opschieten, voordat iemand in Strzyzów definitief het licht uitdoet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden