VESTING HOLLAND

HOE meer de gevolgen van de grote omwenteling van 1989-90 zich doen voelen, des te groter de behoefte om de klok terug te draaien of toch zo veel mogelijk te doen stilstaan....

JACOBUS DELWAIDE

De NAVO wil Bolkestein in haar oude gedaante handhaven: 'Wij mogen geen veiligheidsgaranties afgeven die wij niet kunnen waarmaken.' Nee, maar mogen we Oost-Europa links laten liggen?

Bolkestein brengt in Forum van 22 april ontzettend veel begrip op voor de Russische bezwaren: 'Rusland heeft nu de geringste omvang sinds tsaar Peter de Grote. De gevoelens van frustratie en onzekerheid die daardoor zijn ontstaan, zouden worden versterkt indien de NAVO wordt uitgebreid tot aan de grens van Wit-Rusland en de Oekraïne. Wij moeten het risico onder ogen zien dat uitbreiding van de NAVO een 'self-fulfilling prophecy' wordt, in die zin dat wij daardoor de agressor krijgen die wij juist willen voorkomen.'

Maar volstaat de huidige NAVO nog? Vroeg of laat zal ook de Europese Unie oostwaarts uitbreiden. En op langere termijn kan de Unie binnen haar grenzen geen zones van geringere veiligheid tolereren. Een gedifferentieerd Europa is misschien voorstelbaar inzake structuurfondsen, maar niet inzake soevereiniteit en veiligheid.

We hebben inderdaad alle belang bij een coöperatief Rusland, maar we mogen Rusland de Europese veiligheidsarchitectuur niet laten dicteren. De herziening van deze veiligheidsarchitectuur biedt een historische kans: eindelijk kan Europa de eenheid realiseren die hem tot nog toe is ontgaan - 'zelfs met Amerikaanse betrokkenheid', zoals Richard Holbrooke fijntjes opmerkt in Foreign Affairs.

Ruslands schaduw heeft ons bijna een halve eeuw bedrukt. Is het wenselijk deze schaduw thans - zij het dan ook aanzienlijk verlicht - vast te gieten? Rusland is, zoals Bolkestein in zijn Forum-bijdrage benadrukt, 'zowel op conventioneel als nucleair gebied nog steeds de grootste macht op het Europese continent.' Bovendien blijft Rusland, zoals Bolkestein het perfect formuleert, 'een instabiele, militaire grootmacht met een autocratische en nationalistische traditie, waar het Westen terdege rekening mee dient te houden.'

Een beter evenwicht in Europa betekent in de eerste plaats meer westelijk Europees gewicht. We hebben de Russische druk doorstaan als een verzameling Amerikaanse protectoraten. Voor ons was dat alles bij elkaar genomen een gunstige oplossing. Voor Polen of Tsjechen is een protectoraat-patroon beperkt tot West-Europa uiteraard minder inspirerend. Ook zij zijn Europeanen - beter gezegd: ze worden het steeds meer.

De Oosteuropeanen bevinden zich in een vacuüm dat op lange termijn sowieso niet houdbaar is. Men kan het bezwaar van W.F. van Eekelen delen 'dat thans de militaire dimensie niet voorop dient te staan.' Maar men moet dan wel een uitbreiding van de West-Europese Unie incalculeren, zoals Van Eekelen dat doet in Forum van 30 mei. Ook een uitgebreide West-Europese Unie brengt serieuze lasten mee. Onze verantwoordelijkheden zullen hoe dan ook zwaarder worden en dat is wat Bolkestein niet onder ogen wil zien.

Het toelaten van Polen tot de NAVO, aldus Bolkestein in Forum, betekent dat men bereid moet zijn 'de Boeg, de grensrivier tussen Polen en Wit-Rusland, te verdedigen. . .' Dat behelst, benadrukt Bolkestein, 'een eventuele inzet van mensen met de daaraan verbonden risico's ver buiten het eigen grondgebied'. Maar hoe zinvol is het vandaag nog uit te gaan van 'het eigen grondgebied', zeker in de Lage Landen? Vesting Holland is al een tijdje niet meer verdedigbaar.

Hoe is Bolkesteins perceelgerichtheid te verklaren? De Lage Landen hebben nooit uitgeblonken in belangstelling voor Oost-Europa. Bovendien wil Bolkestein weg van het Nederlandse luie-zetel-internationalisme. Volgens hem was het 'vooral na de revolutie van 1968' dat Nederlands 'traditionele zendingsdrang' steeds meer de overhand kreeg. 'Nederland werd Gidsland: de morele grootmacht van de wereld.'

Echter, ook elders bloeide het moralisme, bijvoorbeeld in Duitsland, ook in Vlaanderen. Het Westeuropese moralisme teerde niet zozeer op traditie maar op een protectoraatsstatus die de begunstigden afschermde van harde realiteiten en zware verantwoordelijkheden. Terecht zet Bolkestein zich af tegen het eigengerechtige moralisme dat zo welig tierde in het protectoraatstijdperk. Maar het verregaande provincialisme, eveneens een erfenis van dat tijdperk, weet hij jammer genoeg niet te ontlopen.

Europa's veiligheid is niet meer te handhaven volgens de oude recepten. We zullen over de oude Oost-West-grens moeten heenkijken, zij het met de NAVO of met de WEU. Onder het mom van nuchtere zakelijkheid colporteert Bolkestein illusies. Immers, na 1989 kan alles net zo min bij het oude blijven als na 1945. Protectoraatsnostalgie biedt ons geen antwoorden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden