Verzet tegen Moskou's bedilzucht heeft succes

De Russische president Poetin, die maandag in Nederland aankomt, wordt niet meer blind gehoorzaamd in de afgelegen streken. De inwoners van het eilandje Kizji, met zijn historische gebouwen, verwerpen plannen voor een toeristisch pretpark.

KIZJI - Het kan verpletterend stil zijn op Kizji. Wie met zijn rug naar de Transfiguratiekerk en de Intercessiekerk staat - de unieke houten bouwwerken die dit eiland op Unesco's Werelderfgoedlijst hebben doen belanden - kijkt uit over het immense bevroren Onegameer en de verstilde naaldbomen op naburige eilandjes.

De ziel van Karelië wordt Kizji genoemd, een heilige plek. De kerken werden in de achttiende eeuw gebouwd door de relatief vrije boeren die hier onder spartaanse omstandigheden woonden. Relatief vrij, want het tsaristische systeem van lijfeigenschap is nooit volledig tot Karelië doorgedrongen. Daar kwam met tsaar Peter de Grote verandering in. Hij ontdekte het industriële potentieel van de regio en dwong de boeren bomen te kappen en in de mijnen te werken.

Maar de stilte op het eilandje is bedrieglijk. Want Kizji ligt, niet voor het eerst in zijn geschiedenis, 'onder beleg'. Ditmaal vanuit Moskou. Daar zetelt de vlast, de staatsmacht die onder president Poetin sterk gecentraliseerd is. Rusland, de grootste nationale landmassa ter wereld, is alleen in naam nog een federale staat - en dat roept weerstand op.

De geboren Kizjak Boris Rzjanovski (86) vertelt in een appartement in Petrozavodsk hoe zijn verre voorvader, de priester Zachari, optrad toen het eiland in 1771 onder beleg kwam van de troepen van Catherina de Grote.

'De soldaten schoten met hun kanon over de hoofden van de menigte en zes mensen zegen ineen', zegt hij. 'Toen liet Zachari de kerkklokken luiden. Hij overreedde het volk om in de kerk te schuilen en de wapens neer te leggen. De soldaten weigerden om het kanon nog af te schieten.' De opstand was gebroken, maar Zachari had een bloedbad voorkomen.

Rzjanovski heeft na de val van de Sovjet-Unie ook de Finse piloot ontmoet die in 1941 tijdens de oorlog de opdracht had om de beroemde kerken van Kizji te bombarderen. Kizji werd tijdelijk door de Finnen ingenomen en de bevolking werd afgevoerd naar Finse concentratiekampen, maar de piloot 'kon het niet over zijn hart verkrijgen', dropte zijn bommen elders en de kerken overleefden de oorlog.

Aanslag vanuit Moskou

De jongste aanslag op Kizji begon in december toen in Moskou de 'museumwerkgroep' - een raadgevend orgaan van het ministerie van Cultuur met historici, architecten en andere experts - bijeenkwam om te praten over een omstreden plan voor de ontwikkeling van Kizji: twee grote kunstheuvels met daarin een hotel, een congrescentrum, een helikopterplatform, een nieuwe kerk - allemaal op het eilandje recht tegenover de historische kerken. En dan waren er nog de betonnen bruggen voorzien, zodat je voortaan met je terreinwagen naar de voet van de kerken zou kunnen doorrijden.

'Het gaat om massieve bouw, die het aura van die plek totaal vernielt', zegt architect Aleksandr Solovjov. 'Bovendien deugt het ook technisch niet: het eilandengebied is heel fragiel en zou zulke bouwwerken niet eens aankunnen.'

De commissie keurde het ontwerp unaniem af, maar desondanks gaf minister van Cultuur Medinski er zijn zegen aan. Een maand later wreef hij het zout verder in de wonde door de in 2011 ontslagen oud-gouverneur van Karelië, Andrej Nelidov, aan te stellen als nieuwe directeur van het Kizji-museum, dat het openluchtmuseum beheert dat sinds de Sovjet-tijd op Kizji is gevestigd.

Medinski kon beide besluiten nemen omdat het Kizji-museum aan het begin van Poetins eerste termijn onder federale verantwoordelijkheid werd geplaatst. De uit Sint Petersburg afkomstige Nelidov, die altijd een impopulaire buitenstaander is gebleven in Karelië, staat bekend om zijn voorliefde voor grote commerciële plannen die hij als gouverneur verkocht onder de noemer 'de spirituele transformatie van het noorden'. Maar de bruggen naar Kizji - en de politieke benoeming van een volslagen leek als museumdirecteur, gingen de bevolking te ver.

Na de eerste scherpe kritiek van Karelische schrijvers, historici, journalisten en architecten, volgde begin dit jaar een serie straatdemonstraties waarbij een paar duizend mensen te hoop liepen tegen de plannen en Nelidovs aftreden eisten. Uiteindelijk verhief zelfs de oppositie in het regionale parlement, die meestal alleen in naam oppositie is, zijn stem.

'Er ging een golf van protest door Karelië, het besluit van de minister van Cultuur was voor iedereen een grote verrassing', zegt Andrej Rogalevitsj, gedeputeerde van Rechtvaardig Rusland en vicevoorzitter van de regionale cultuurcommissie. 'Wij vinden ook dat een deskundige het museum moet leiden en dat staat ook in de wet.'

Tamara Jegorova's grootvader was priester op Kizji tot 1929, toen de communisten de kerk sloten en de priester arresteerden. 'Dankzij het verzet van de eilanders is hij niet geëxecuteerd, maar slechts naar een werkkamp gestuurd. In de jaren dertig is er nog een priester geweest, maar die is in 1937 opgepakt en is nooit teruggekomen.'

Kerkrenovatie in gevaar

Volgens Tamara wordt de renovatie van de Transfiguratiekerk in gevaar gebracht door de megalomane plannen van Nelidov en Medinski. 'Ze zeggen altijd dat er meer toeristen moeten komen, meer inkomsten, maar nu al zucht het eiland er 's zomers onder. Soms komen er op een dag zes boten met elk driehonderd toeristen. Als gouverneur zei Nelidov dat het niet zijn taak was cultuur te beschermen. Nu zijn we vooral bang voor zijn banden met oneerlijke zakenlieden.'

Maar de oorzaken voor de felle reacties tegen de plannen ligt dieper, denkt ze. 'Moskou is onze kolonisator geworden. Alle regio's worden uitgebuit als koloniën. We worden vernederd, op de knieën gedwongen en dat verklaart de golf van protesten.'

Een vanuit Moskou bestuurd koloniaal rijk dat zijn wingewesten uitbuit - het is een sentiment waarnaar je niet diep hoeft te graven in Petrozavodsk. De meeste fabrieken hier, zegt Boris die ons door de stad rondrijdt, zijn in handen van Moskovieten. De openbare strandjes langs het Onegameer, 'waar vroeger de halve stad 's zomers kwam zwemmen en zonnebaden', zijn opgekocht door Moskovieten die grote omheiningen hebben geplaatst rond hun aan het meer gelegen paleisjes. De patsers die 's zomers over het meer scheuren met hun speedboten en waterscooters, zijn Moskovieten.

Sluimerende onvrede vond een uitlaatklep in de protesten, zegt de architect Sovoljov. 'Wat de mensen echt laaiend heeft gemaakt, is het besef dat nu zelfs ons museum is overgenomen door commerciële lieden die dromen van dollars.' Met behulp overigens, zo voegt hij er aan toe, van de Russisch-orthodoxe patriarch Kirill. Die keurde de plannen ook goed.

Maar minstens zo kenmerkend als de arrogantie van het 'imperiale Moskou' is de conclusie dat protesteren in Rusland soms kan helpen. Want tot hun eigen verbazing zijn de Kareliërs erin geslaagd de plannen voor Kizji voorlopig te stoppen: minister Medinski ontkende na de golf van protesten dat hij het controversiële voorstel ooit had goedgekeurd en stelde een rustpauze in van een half jaar. In die tijd mag museumdirecteur Nedilov een nieuw concept bedenken voor de ontwikkeling van Kizji.

Geen lijfeigenen meer

Net zo min als president Poetin in 2013 kan regeren als een tsaar, kunnen de Russen in het achterland nog worden weggezet als de achterlijke nazaten van de lijfeigenen. Er is weinig dat zijn autoritaire leiders zo bezig houdt als hun eigen populariteit - zeker in een tijd waarin zowel de oppositie als deftige Moskouse denktanks waarschuwen voor revolutie.

'Het is goed dat de federale autoriteiten hebben geluisterd naar de protesten', zegt de politicus Rogalevitsj in Petrozavodsk. Maar Tamara is er allerminst gerust op dat van uitstel afstel komt. 'De autoriteiten hopen dat de emoties over een half jaar zijn afgekoeld zodat ze alsnog hun plannen door kunnen zetten.' Ook de architect Solovjov vreest dat het spel nog niet is gespeeld. 'Het is heel belangrijk dat de maatschappelijke onrust hierover niet ophoudt de komende maanden.'

Maar voorlopig zegeviert de stilte op Kizji, tot grote tevredenheid van de Kareliërs.

Aleksandr Solovjovarchitect over het bouwplan voor een hotel, congrescentrum, betonnen bruggen

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden